Gierlach

Najwyższy szczyt i zarazem jeden z najpotężniejszych masywów w Tatrach i w ogóle w Karpatach. Wznosi się nad Doliną Białej Wody, Batyżowiecką i Wielicką. Masyw G. sięga ku pn. po Litworową Przełęcz, a właściwie jeszcze dalej, aż po Polski Grzebień; ku pn.-zach. po Batyżowiecką Przełęcz, a ku pd. schodzi dwoma olbrzymimi ramionami, obejmującymi głęboko wydrążony Gierlachowski Kocioł, nadający górze jej charakterystyczny od południa wygląd.

W masywie G. wyodrębniają się dwa gł. szczyty: Zadni Gierlach (ok. 2638 m) oraz najwyższy, właściwy Gierlach (2663, 2654), zwany czasem Wielkim Gierlachem, podczas gdy nazwa Gierlach oznacza cały masyw. Wielki Gierlach wznosi się w potężnej bocznej grani, która od gł. grzbietu Tatr odgałęzia się w Zadnim Gierlachu ku pd.-wsch. Zadni Gierlach jest oddzielony od reszty masywu Gierlachu wybitną Przełęczą Tetmajera. W masywie G. znajduje się poza tym wiele drugorzędnych wzniesień i przełączek o własnych nazwach.

Przez dłuższy czas nie wiedziano, że G. jest najwyższym szczytem tatrz.; za taki uchodził Krywań, a potem Łomnica lub Lodowy Szczyt. Wprawdzie już pomiary Ludwika Greinera z 1837-38, ogłoszone w 1839, wykazały pierwszeństwo G., ale jeszcze do ok. 1865 Łomnica uchodziła powszechnie za najwyższą.Na pd. stoki G. zapędzali się za kozicami strzelcy ze Spisza już ok. 1800, a może nawet wcześniej, ale nie jest prawdopodobne, aby już wtedy weszli na sam wierzchołek. Pierwszym zdobywcą G. jest późniejszy przewodnik Johann Still, który dokonał tego wejścia z czterema towarzyszami, strzelcami na kozice, już w 1834. Lista najdawniejszych znanych wejść na G. przedstawia się następująco:

1) Gelhof (szwagier Stilla), Martin Spitzkopf-Urban, Johann Still i jeszcze dwóch strzelców o nieznanych nazwiskach, w 1834.

2) Zygmunt Bośniacki i ks. Wojciech Grzegorzek (zapewne z zakop. przewodnikami) 11 VIII 1855.

3) Oficerowie austr. przy pomiarach kartogr. w 1868 (zapewne z miejscowymi strzelcami).

4) Nieznany turysta niem. i przew. Martin Spitzkopf-Urban w końcu lat 1860.

5) Franz Holst i przew. Johann Still, VIII 1872.

6) Hugo Elsner, Theodor Steinberg, przew. Johann Still i tragarz (późniejszy przewodnik) Samuel Horvay, 7 VIII 1874.

7) Mór Déchy, Anton Döller , Paul Schwartz, Josef Schäferling, przew. Johann Still i tragarz Samuel Horvay, 31 VIII 1874.

8) Ks. Józef Stolarczyk oraz przew. Wojciech Gąsienica-Kościelny, Wojciech Giewont, Wojciech Roj i Szymon Tatar starszy, 22 IX 1874.

Od 1875 Gierlach stał się szczytem często odwiedzanym. Z czasem wejście na G. udostępniono zakładając na dwóch drogach klamry i łańcuchy. Graniami i ścianami taternicy poprowadzili wiele nowych dróg o różnych stopniach trudności. W zimie pierwsi na G. byli Janusz Chmielowski, Károly Jordán oraz przew. Klemens Bachleda, Johann Franz senior i Paul Spitzkopf sen., 15 I 1905.

Gierlach nazywano dawniej również Gerlach i Gierlachowski Szczyt oraz (zupełnie błędnie) Garłuch lub Garłuchowski Szczyt. Nazwę Garłuch wywodzono niesłusznie od gardła lub od przeinaczonej na Garłuchów nazwy wsi Gierlachów, a inni bezpodstawnie uważali formę Garłuch za staropolską. Tymczasem nazwa Gierlach i Gierlachowski Szczyt pochodzi po prostu od wsi spiskiej » Gierlachów . Gierlach bywa też dodatkowo określany epitetem Król Tatrzański lub Król Tatr (a Łomnica: Królowa Tatrzańska lub Królowa Tatr).W 1896 Węgrzy przemianowali G. na Szczyt Franciszka Józefa (Franz Josef-Spitze, Ferencz József-csúcs), Polacy w 1918 na Szczyt Polski, Czesi i Słowacy w 1918 na Štít Legionářů (Štít Legionárov) a w 1949 Słowacy przemianowali G. na Stalinov štít. W obcych językach były też i in. projekty, a nawet mniej lub bardziej oficjalne uchwały, jednakże w języku pol. żadna z tych nazw nie była nigdy oficjalna, ani też szerzej stosowana, a w obcych językach również wyszły one z użycia, chociaż sporadycznie niektóre z nich jeszcze się pojawiają.