Janota Eugeniusz

Janota Eugeniusz (31 X 1823 Kęty - 17 X 1878 Lwów). Ksiądz kat., germanista, przyrodnik, krajoznawca, taternik, zasłużony badacz Tatr i Podtatrza, jeden z pionierów ochrony przyrody w Polsce, także w Tatrach, prof. Uniw. Lwow.

Z braku środków na in. studia został księdzem (1847) i w 1847-48 był wikarym, m.in. w Żywcu w 1848. W 1849 został dopuszczony do przewodu doktorskiego na UJ, gdzie w 1860 uzyskał doktorat na podstawie pracy Przewodnik w wycieczkach na Babią Górę, do Tatr i Pienin (Kr.1860); jest to pierwszy pol. przewodnik tatrz. W 1850-71 uczył w szkołach średnich (język niem. i pol., historia i geografia), w 1850-52 w Cieszynie, w 1852-71 w Gimnazjum św. Anny w Krakowie.

Wreszcie jako jedyny wówczas Polak w Galicji osiągnął drogą konkursu katedrę języka i literatury niem. w Uniw. Lwow. (1871), gdzie dopiero on postawił na właściwym poziomie studium owego przedmiotu. Ponadto działał w Radzie Szkolnej Krajowej (1871-74), był autorem prac nauk. (germanistyka) oraz podręczników (gramatyk języka niem., szkolnych wypisów tegoż języka, śpiewników dla młodzieży) i in. J. miał jednak zainteresowania (także naukowe) znacznie szersze, związane z przyrodą, etnografią i historią, m.in. Tatr i Podtatrza.

Tatry zwiedził po raz pierwszy w 1846, odbywając całą drogę z Krakowa pieszo. Od 1852 bywał w Tatrach prawie corocznie i stał się jednym z ich najlepszych znawców. W 1867 z towarzyszami dokonał m.in. I wejścia na wyższy wierzchołek Świnicy , na Granaty  i Przełęcz Szparę . Dużo chodził po Tatrach  z przew. Jędrzejem Walą  starszym i Maciejem Sieczką , ze swymi uczniami (np. z Bronisławem Gustawiczem ), z różnymi naukowcami.

J. w czasie swych wycieczek tatrz. robił pomiary wysokości (wówczas zagadnienie aktualne) i na ten temat ogłosił kilka prac, np. Spis wzniesień w Tatrach i w przyległych dolinach dotąd pomierzonych ("Spraw. Komis. Fizjogr." 1867, z osobnym rozdz. o zasięgu pionowym drzew i krzewów), Pomiary barometryczne w Tatrach Nowotarskich (tamże 1871). Mierzył też ciepłotę źródeł tatrz. Zebrał duży zielnik roślin z Tatr i Pienin.

Zajmował się również etnografią i ogłosił pracę Lud i jego zwyczaje ("Przew. Nauk. i Lit." 1878). Już w 1860 przygotowywał zbiór pieśni podh. (pisał o tym w "Bibl. Warsz." 1860, t. 4: 459-460); to co zachowało się z tego w rękopisie, zostało wydane dopiero pośmiertnie ("Wierchy " 1923) i są to najwcześniej zanotowane melodie podhalańskie.Prowadził ponadto badania nad historią Podtatrza i Tatr, ogłaszając z tej dziedziny szereg prac, np. Zapiski o zaludnieniu dolin Dunajca i Popradu na Śpiżu. Przyczynek do monografii Tatr ("Rocz. Tow. Nauk. Krak." 1864). Sporo wiadomości hist. z Podtatrza i Podkarpacia znajduje się też w jego wspom. przewodniku z 1860.Również cenne są jego prace hist. z sąsiednich terenów: Wiadomość historyczna i jeograficzna o Żywiecczyźnie (Cieszyn 1859), Historyczno-topograficzna wiadomość o wodach lekarskich Bardyowskich (Kr.1858), Historisch-topografische Skizze des Bades Bartfeld ("Mitt. Geogr. Ges. Wien." 1861, nr 1), Zapiski o Bardyjowie i najbliższej okolicy ("Rocz. Tow. Nauk. Krak." 1862 i odb.: Bardyjów. Historyczno-topograficzny opis miasta i okolicy, Kr.1862; także o Spiszu).

Wracając do jego prac tatrz. trzeba przede wszystkim wymienić trzy: Przewodnicy zakopiańscy ("Kłosy" 1866, t.3, nr 74 i 75, gł. o Jędrzeju Wali starszym, Macieju Sieczce i Szymonie Tatarze  starszym, z rysunkami Walerego Eljasza ), pierwszy dokładniejszy opis najsłynniejszej doliny tatrz.: Dolina Kościeliska w Tatrach ("Tyg. Wielkopolski" 1871, nry 50-53; przedruk w książce Walerego Eljasza Szkice z podróży w Tatry, 1874) oraz Przyczynki do znajomości Tatr ("Tydz. Lit. Artyst. Nauk. Społ." 1874 i 1875).

J. był wielkim miłośnikiem przyrody i wspólnie z » Maksymilianem Nowickim  walczył o ochronę tak bardzo wówczas tępionych kozic i świstaków tatrz., wciągając do tej akcji również Słowaków i Niemców spiskich; wzywał do ochrony zwierząt również poza Tatrami. Był założycielem i pierwszym prezesem Galicyjskiego Tow. Ochrony Zwierząt i od 1876 wydawcą jego "Miesięcznika".

Pisał od 1865 wielokrotnie o ochronie zwierząt, w dziennikach i czasopismach, zwł. o świstaku i kozicy, np. Sprawa ochrony zwierząt ("Czas" 1865, nr 221), często w "Spraw. Komis. Fizjogr." i także za granicą. Jest autorem anonimowej broszury Upomnienie Zakopianów i wszystkich Podhalanów, aby nie tępili świstaków i kóz (Kr.1865, przedruk w "Ochr. Przyr." 1929). Pisał również o zabytkowych drzewach: Drzewa olbrzymie wiekiem znakomite ("Przyrodnik" 1871, nr 2).

Wspólnie z Nowickim przyczynił się do wydania w 1868 przez sejm galicyjski ustawy o ochronie świstaków i kozic w Tatrach, i oni obaj przez szereg lat utrzymywali straż do tej ochrony. Jako współautor drugiej wersji statutu Tow. Tatrzańskiego (zatwierdzonej na początku 1874), J. wprowadził do tego statutu ochronę kozic i świstaków jako jeden z celów TT.Wszystko to nie wyczerpuje wielostronnej i owocnej działalności J. ani w Tatrach, ani poza nimi. Był on aktywnym członkiem wielu towarzystw, m.in. Tow. Nauk. Krakowskiego i jego Komisji Fizjograficznej. Miasto Bardiów mianowało autora pierwszej swej monografii swym obywatelem honorowym. Ale jest on jedną z legendarnych postaci właśnie Tatr.