fałdowanie Tatr

Przyczyny fałdowania mas skalnych nie są jeszcze zupełnie jasno rozstrzygnięte. Wg dawniejszej teorii f. miało być spowodowane powolnym naciskiem na plastyczniejsze partie przez sztywne przesuwające się masy skorupy ziemskiej. Obecnie uważa się, że na skutek działania prądów, wywołanych krążeniem magmy w głębi ziemi, powstają naciski boczne poziome w głębokim podłożu, które mogą wywołać fałdowanie.

Takie f. odbywa się niesłychanie powoli; tatrz. f. trwało kilka do kilkunastu milionów lat, przy tym odbywało się pod przykryciem i obciążeniem przez wierzchnie masy skalne, dlatego też nie nastąpiło ogólne potrzaskanie i zgruchotanie nagromadzonych osadów, tylko ich plastyczne wygięcia. Mimo to skały bardziej sztywne, np. dolomit, popękały jednak przy procesie fałdowania, toteż dolomity tatrz. stanowią często tzw. druzgot - ostrokanciaste kawałki, posklejane później lepiszczem wapiennym lub dolomitycznym.

W okresie kredowym powierzchnia Pratatr wyglądała następująco: autochtoniczny trzon krystaliczny przykryty był grubą warstwą osadów, sięgających daleko (kilkadziesiąt km) na pd. od dzisiejszych Tatr, już poza obszarem trzonu krystalicznego: osady mórz płytszych bliżej Tatr, osady wód głębszych dalej, na pd. od Tatr Niżnich.

W osadach na pd. od Tatr potworzyły się nabrzmienia coraz bardziej rosnące i przekształcające się w fałdy; te pochylają się coraz silniej ku pn., aż wreszcie odrywają się od swych "korzeni" jako płaszczowiny. Płaszczowiny te w dalszym swym ruchu ku pn. suną ciągle naprzód, przewalają się ponad serią wierchową i osiadają na pn. od niej tworząc dwie jednostki: płaszczowinę reglową dolną (z osadów mórz głębszych), zwaną też płaszczowiną krzyżniańską (kriżniańską) oraz płaszczowinę reglową górną (z osadów mórz płytszych), zwaną również płaszczowiną choczańską. Płaszczowiny te, składające się z mniejszych jednostek tektonicznych, osiadając podlegają jeszcze wtórnemu fałdowaniu tworząc tzw. dygitacje.

Na obszarze trzonu krystalicznego Tatr (wówczas mało co wypiętrzonym) poziomo leżące osady wierchowe na skutek nacisku utworzyły dwa fałdy (uważane też za wielkie odkłute łuski tektoniczne), przy czym przez dalszy nacisk fałdy te, już jako oderwane (odkłute) tzw. płaszczowiny wierchowe Czerwonych Wierchów i Giewontu przesunęły się ku pn., zaś fałd Giewontu z kolei przewalił się jeszcze przez Czerwone Wierchy i "stanął" tworząc prawie pionowy, anormalny układ kolejnych warstw osadów.

Pozostała na miejscu tzw. seria Kominiarskiego Wierchu (Kominów Tylkowych), przebiegająca aż po Szeroką Jaworzyńską .