lawiny śnieżne

Są to masy śniegu lub lodu, obsuwające się gwałtownie i niezmiernie szybko po zboczu górskim. Gdy się mówi o lawinach bez podania ich rodzaju, ma się zwykle na myśli lawiny śnieżne.

Spadłszy na płaski teren na dnie węższych dolin, l.ś. nieraz toczą się siłą rozpędu jeszcze w górę na przeciwległy stok; często wyłamują las lub kosodrzewinę, burzą szałasy, powodują śmierć kozic i in. zwierzyny, nieraz zasypują szosę do Morskiego Oka.

L.ś. w Tatrach były przyczyną śmierci wielu ludzi. Już ks. Stolarczyk wspomina w swej kronice, że w lutym 1856 lawina zasypała 5 górników w Kościeliskiej Dolinie. Pierwsze schronisko (nie zagospodarowane) w Wielickiej Dolinie zostało w 1874 zniszczone przez lawinę. Również przez lawinę było zburzone schronisko TT w Waksmundzkiej Dolinie w 1878, oraz schronisko w Goryczkowej Dolinie w 1956, a schronisko pod Wagą było silnie uszkodzone przez lawiny w 1943, 1947, 1954 (dwukrotnie) i 1962. Schroniska nad Morskim Okiem i Popradzkim Stawem były kilkakrotnie silnie zagrożone lawinami, które spadły blisko nich (wywołany lawiną pęd powietrza powygniatał szyby w oknach).

W 1909 zginął w lawinie pod Małym Kościelcem znany taternik i kompozytor, Mieczysław Karłowicz. Wypadków w lawinach było potem wiele, choć nie wszystkie śmiertelne. Zdarzały się wypadki nawet na takich drogach jak przez Skupniów Upłaz na Gąsienicową Halę, na trasach zawodów narc. jak w Suchym Żlebie na Kalatówkach, lub przy wyciągach narc. jak w Łomnickiej Dolinie.

Istnieją różne podziały l.ś., np.: 1) lawiny pyłowe czyli pyłówki, tj. utworzone ze świeżo spadłego, suchego, sypkiego śniegu, tzw. puchu; 2) » deski śnieżne; 3) lawiny z mokrego śniegu (jeżeli obsuwają się wszystkie warstwy śniegu, lawina nazywa się gruntową); 4) lawiny mieszane (np. deska śnieżna z warstwą puchu na wierzchu).Przyczyny lawin: 1) wzrost temperatury (ciepły wiatr, nasłonecznienie itp.); 2) oberwanie się nawisu (nawis spada na pokryte śniegiem zbocze i wywołuje lawinę); 3) spadające kamienie (w podobny sposób jak nawis); 4) podcięcie śnieżnego zbocza przez przechodzącego człowieka (pieszo lub na nartach) albo zwierzę; 5) głośne krzyki (wstrząsy powietrza); 6) wiatr, deszcz; 7) osiadanie śniegu.

Warunki terenowe sprzyjające powstawaniu lawin: 1) duże nachylenie stoku; 2) równa i gładka powierzchnia terenu (przy lawinach gruntowych nierówności terenu utrudniają ruszenie lawiny); 3) gładka, twarda powierzchnia pośredniej warstwy śniegu (po której łatwiej obsuwa się wierzchnia warstwa w postaci lawiny); 4) wypukły przekrój zbocza (przy wklęsłym przekroju zbocza lawina nie ruszy tak łatwo); 5) pd. wystawa stoków (pd. stoki są jednak czasem bezpieczniejsze, jeżeli lawiny na nich już zeszły); 6) wielka rozległość stoku.

Najczęstsza pora spadania lawin, nie wywołanych przez człowieka, to okres między godz. 11 a 15 (wpływ nasłonecznienia). Istnieją jednak b. liczne odstępstwa od tej reguły: lawiny spadają o każdej godzinie dnia i nocy. W Tatrach, zależnie od opadów śnieżnych i in. warunków, lawiny spadają od listopada do czerwca, najwięcej w marcu. Czasem nie da się przewidzieć niebezpieczeństwa lawin, przeważnie jednak wypadkom są winni sami poszkodowani, którzy nie znają zasad unikania lawin, lub też zasad takich nie przestrzegają. Każdy turysta zimowy i narciarz musi też wiedzieć, jak postępować w razie porwania przez lawinę jego samego lub towarzysza, jak prowadzić poszukiwania i jak ratować odkopanego. Zasypany przez lawinę niekiedy żyje pod nią b. długo, jednakże ratunek zwykle zależy od szybkiego i właściwego postępowania samego porwanego przez lawinę i jego towarzyszy spoza zasięgu lawiny.

W Tatrach Pol. największe i najczęstsze lawiny spadają w otoczeniu Morskiego Oka. Czasem wybiegają aż na jezioro i załamują lód. W otoczeniu Morskiego Oka obserwowano nieraz kilkaset lawin większych i mniejszych w ciągu jednego dnia (np. w kwietniu 1948), a Zaruski podaje stamtąd ok. 1200 lawin w dniu 11 V 1909.

Jednym z pierwszych, który pisał nieco obszerniej o lawinach śnieżnych w Tatrach, był Maksymilian Nowicki (w pracy pt. Kozica, Kr. 1868, a potem w "Pam. TT" 1876). Osobne prace o tatrz. lawinach śnieżnych ogłosili: Ludomir Sawicki (w "Ziemi" 1910, nry 23-25), Mariusz Zaruski (w "Pam. TT" 1910 i 1911), Alfred Grosz (w "Jahrb. UKV" 1916), a potem liczni in.