taternictwo kobiece

Okres do ok. 1900.

Dzieje taternictwa i turystyki tatrz. są przez długi czas ściśle z sobą związane, ale nawet w ich wspólnej historii, poza pionierską wyprawą Beaty Łaskiej do Kiezmarskiej Doliny w 1565, o udziale kobiet w wycieczkach tatrz. nic nie wiadomo aż do 1807; odtąd zaczynają się pojawiać wiadomości o uczestnictwie kobiet w wycieczkach do dolin tatrz., a od 1841 również na wysokie, ale łatwo dostępne szczyty jak Krywań.

Na trudniej dostępne szczyty tatrz. jak Łomnica (do 1860 bez ścieżek i bez sztucznych ułatwień) zaczęły chodzić kobiety od poł. XIX w., zawsze w towarzystwie męskim. Pierwszymi kobietami na Łomnicy były kolejno: żona aptekarza z Lewoczy w latach 1840-49, pani Melczer w 1852, Herminia Gillming z Budapesztu w 1854, dwie Polki w 1856. Pierwsza kobieta na Świnicy to w 1868 Eljaszówna, jedna z sióstr Walerego Eljasza. Na Gierlach weszły 28 VII 1877 dwie wiedenki: Józefina Fillunger i Paulina Knerr. W 1879 cztery Polki dotarły z Ciężkiej Doliny przez Wagę na Rysy i zeszły do Morskiego Oka (opisał i zilustrował to Walery Eljasz w 1880).

W II poł. XIX w. kobiety brały coraz liczniejszy udział w wycieczkach tur. w Tatry i nawet w wejściach o charakterze tatern., o większej jednak samodzielności i inicjatywie ze strony kobiet w owych latach można mówić tylko w nielicznych przypadkach. Maria Steczkowska w 1854-64 uczestniczyła wprawdzie tylko w łatwiejszych wycieczkach tur., ale poznała Tatry lepiej niż jakakolwiek in. kobieta w tym okresie, a w 1864 prowadziła swych towarzyszy samodzielnie (bez przewodnika) przez Czerwone Wierchy.

Natomiast Natalia Janothówna może być uważana za pierwszą taterniczkę, a nie tylko dorywczą towarzyszkę taterników, gdyż ok. 1880-83 chodziła po Tatrach dużo (z przew. Maciejem Sieczką) i zwiedziła liczne szczyty wchodzące wówczas w program jedynie dobrych taterników, np. Gierlach (w 1883) i Łomnica. Ok. 1885-90 sporo chodziły po Tatrach siostry Jadwiga i Helena Gnoińskie; były np. na Gierlachu. W 1888 dwie siostry Zobel, Węgierki, weszły na Kiezmarski Szczyt.

W wycieczkach zim. brały sporadyczny udział kobiety już od 1892 (Morskie Oko od Roztoki), a w 1894 Stanisława Pisarzewska uczestniczyła dość przypadkowo ale dzielnie w I przejściu zim. przez Zawrat do Morskiego Oka.

Okres 1900-1918.

Na przełomie XIX i XX w. pojawiły się dalsze taterniczki o samodzielnej inicjatywie, chociaż chodzące z zawodowymi przewodnikami: Teréz Egenhoffer, Węgierka, która w 1896-1910 uprawiała taternictwo w lecie i zimie (np. IV wejście zim. na Lodowy Szczyt w 1903); alpinistka szkocka Beatrice Tomasson chodziła po Tatrach z tatrz. przewodnikami w 1899, dokonując paru nowych przejść, np. pn. ścianą Staroleśnego Szczytu. Mniej samodzielna była Antonina Englischowa (Austriaczka) z Krakowa, która jednak w 1897-1903 wraz ze swym synem Karolem i przewodnikami dokonała licznych wejść tatern. zaliczanych do czołowych osiągnięć ówczesnego taternictwa, m.in. I wejście na Ostry Szczyt w 1902.

Nie była też samodzielną taterniczką Marthe Lavallé, Francuzka, która w 1899 i 1900 chodziła po Tatrach ze swym późniejszym mężem K. Jordánem, dokonując m.in. w 1899 pierwszego wejścia na Żłobisty Szczyt.

Na pocz. XX w. (do I wojny świat.) liczba taterniczek zaczyna wybitnie wzrastać. W pierwszym spisie członków STTT, najstarszej pol. organizacji tatern., znajduje się w 1903 tylko jedna kobieta (Anna Szyszyłowiczowa), wkrótce jednak przybywa ich sporo.

Najaktywniejszymi pol. taterniczkami w tym okresie były: Wanda Herse (pierwsza kobieta na Mnichu), Helena Dłuska, Wanda Jerominówna, Irena Pawlewska (-Szydłowska), Jadwiga Roguska (-Cybulska), Kazimiera Żuławska, Stefania Wieniewska-Klemensiewiczowa i Julia Zembatowa. Wszystkie biorą udział w licznych wycieczkach tatern. i prawie wszystkie także w pierwszych wejściach, niemal wyłącznie jednak w towarzystwie męskim. Samodzielną działalność taternicką wykazują jedynie Dłuska i Pawlewska, które chodząc często z sobą w dwójkę dokonują m.in. po raz pierwszy w Tatrach wyłącznie kobiecego pierwszego wejścia: Szczyrbski Szczyt od pn. w 1908.

Wśród taterniczek in. narodowości w okresie tym wybija się zwł. Katherine Bröske, Niemka ze Śląska. Chodząc po Tatrach w 1902-07, uczestniczyła ona w 1905 w przełomowych w taternictwie nowych wejściach S. Häberleina: w I wejściu na Żabiego Konia i pd. ścianą Ostrego Szczytu. Inne taterniczki niem. a także węgierskie (np. Jolán Adriányi) wykazały w tym czasie działalność tatern. znacznie bardziej dorywczą i na niższym poziomie.

W omówionym okresie nastąpiły pierwsze powiązania t.k. z Alpami i in. górami. Antonina Englischowa poznała najpierw Alpy (1863-78), ale wtedy chyba tylko turystycznie; zaczęła się wspinać dopiero w Tatrach (od 1896), potem w Alpach (w 1899 z synem). Beatrice Tomasson uprawiała alpinizm w Alpach przed swym przyjazdem w Tatry w 1899, natomiast Katherine Bröske najpierw stała się taterniczką (1902-05), a dopiero później alpinistką (1905-12). Teréz Eggenhofer uprawiała zapewne najpierw taternictwo (gł. w 1896-1910), ale już przed 1900 była na Kaukazie. Kazimiera Żuławska była wpierw alpinistką (w Alpach w 1907) i dopiero później poznała Tatry. Przeciwnie Stefania Wieniewska-Klemensiewiczowa: najpierw Tatry (od 1904), potem Alpy (w 1912-18 wycieczki alpin. i narc. z mężem). Ela Michalewska (-Ziętkiewiczowa) uprawiała narciarstwo wysokogórskie w Alpach już przed I wojną świat., dokonując m.in. wejścia zim. na Grossvenediger (3674 m) w 1914.

Okres 1918-1939.

W pierwszych latach po I wojnie świat. wybitniejszych taterniczek jest mało. Przez krótki czas kontynuują swą działalność tatern. niektóre z przedwojennych taterniczek, zwł. Jerominówna i Zembatowa, a ponadto pojawiają się nowe, z Polek np. Ela Michalewska-Ziętkiewiczowa (od 1919), potem Wanda Czarnocka-Karpińska (od 1924), z Niemek spiskich np. Margit Reichart. Wszystkie uczestniczą w nowych wejściach, do dróg b. trudnych włącznie. Tylko jedna z nich (Michalewska) bierze udział w wejściu nadzw. trudnym (pd. ścianą Zamarłej Turni), w sposób jednak rażąco niesamodzielny.

Dopiero od ok. 1927 zaznacza się znowu w taternictwie liczniejszy udział kobiet; jednak tylko niektóre chodzą na drogi wówczas najtrudniejsze, a zaledwie kilka z nich jako równorzędne towarzyszki mężczyzn uczestniczy w rozwiązywaniu problemów tatern. w lecie i zimie. Najpierw były to dwie Polki: Zofia Krókowska i Jadwiga Honowska. Krókowska, chodząca po Tatrach od 1924, już w początkach swego taternictwa objawiała samodzielność i inicjatywę, i nieraz była prowadzącą w zespole, nawet w towarzystwie męskim. Uczestniczyła m.in. w I wejściu na Młynarza od pn.-wsch. w 1928, a wśród jej licznych przejść zim. jest I wejście od pn. na Mały Kiezmarski Szczyt w 1928. Honowska uprawiała taternictwo od 1924, uczestniczyła w wielu pierwszych przejściach, np. na Wyżnią Kozią Przełęcz wprost pd.-zach. żlebem w 1928; była też pierwszą kobietą, która przeszła samodzielnie pd. ścianę Zamarłej Turni (w zespole prowadzonym przez mężczyznę).

W związku z toczącymi się w 1927-28 burzliwymi dyskusjami na temat t.k., Honowska zaczęła chodzić też na średniotrudne wspinaczki w zespole wyłącznie kobiecym. Dnia 19 VIII 1928 wraz z Krókowską zginęła w wypadku na pd. ścianie Ostrego Szczytu.

Stosunkowo bogata w wyniki ale krótkotrwała była działalność tatern. dwóch zakopianek, sióstr Marzeny i Lidy Skotnicówien. W 1928-29 w towarzystwie męskim przeszły one samodzielnie liczne drogi tatern. do nadzw. trudnych włącznie, w tym szereg pierwszych wejść (np. pn. ścianą Żabiego Konia). Poza tym obie siostry dokonały też sporo wspinaczek do b. trudnych włącznie w zespołach kobiecych (obie razem lub z in. taterniczkami), a starsza Marzena, w towarzystwie Zofii Galicówny (-Kamińskiej) rozwiązała też parę problemów tatern., np. I wejście pn.-zach. ścianą Kozich Czub. Dnia 6 X 1929 siostry Skotnicówny zginęły przy próbie kobiecego przejścia pd. ściany Zamarłej Turni. W dalszych latach okresu międzywoj. tylko jedna taterniczka przewyższyła osiągnięcia swych poprzedniczek: Zofia Radwańska-Paryska (wtedy Radwańska-Kuleszyna). Taternictwo uprawiała od 1923, od 1928 często jako prowadząca w zespołach kobiecych lub mieszanych, na drogach coraz trudniejszych, do nadzw. trudnych włącznie (pd. i pd.-wsch. ściana Zamarłej Turni, wsch. i zach. ściana Kościelca). Uczestniczyła również w wielu pierwszych wejściach w lecie (m.in. Granaty Żlebem Drégea w 1938) i w zimie (np. Wielka Buczynowa Turnia pn. ścianą w 1938), dokonuje też samotnie I wejścia nową drogą (trudną) na Hrubą Turnię (w 1938). Ponadto jako pierwsza kobieta była instruktorem taternictwa, a po wojnie także członkiem TOPR i przewodnikiem tatrz. klasy I.

W okresie międzywoj. było jeszcze sporo innych pol. taterniczek, chodzących nawet na drogi nadzw. trudne, np. Helena Dębińska, Róża Drojecka, Zofia Roszkówna, Hanna Napieralska-Chwaścińska, Zofia Wysocka-Bernadzikiewiczowa, Wanda Henisz-Kamińska, Orla Gorska, Jadwiga Pierzchalanka, żadna z nich jednak nie prowadziła na drogach b. trudnych.

Z taterniczek in. narodowości w okresie tym tylko cztery wykazały wybitniejszą działalność taternicką.

Czes. taterniczka Vlasta Štáflová w zespołach mieszanych prowadziła nieraz na drogach b. trudnych i nawet nadzw. trudnych; najlepszym jej osiągnięciem było I wejście pr. częścią pd.-zach. ściany Wołowej Turni w 1935. Niemka spiska, Klara Hensch, w 1924-33 w zespołach mieszanych uczestniczyła w licznych wspinaczkach i nowych wejściach do nadzw. trudnych włącznie (np. V wejście zach. ścianą Łomnicy w 1932) i także chodziła dużo w zimie, ale na drogach najtrudniejszych nie prowadziła.

Najwybitniejsza taterniczka słow., Melinda Bačániová, uprawiała taternictwo od 1926, a w 1929-37 w towarzystwie taterników pol. i słow. uczestniczyła w wielu wspinaczkach do nadzw. trudnych włącznie, także na nowych drogach, ale i ona nie prowadziła na drogach trudnych.

Ang. alpinistka, Ruth Hale, dużo wspinała się w Tatrach w 1935-37, przechodząc szereg nowych dróg. W latach międzywoj. rozwijał się dalej pol. alpinizm kobiecy, ale w sposób nadal dość sporadyczny. Pojawiają się w Alpach na drogach alpin. najpierw Wanda Czarnocka-Karpińska (w 1926), potem m.in. najbardziej aktywna Zofia Radwańska-Kuleszyna (-Paryska), pierwsza kobieta jako oficjalny członek wyprawy alpin. Klubu Wysokogórskiego, ponadto Zofia Wysocka-Bernadzikiewiczowa, która wspina się z mężem także w górach Korsyki. Orla Gorska w 1937 przechodziła z mężem nowe drogi w jugosł. Durmitorze. Trzeba też wspomnieć o wyprawie Jadwigi Mrozowskiej-Toeplitz w 1929 w Pamir; przebyto tam szereg wysokich przełęczy (do 4595 m), ale nie była to wyprawa alpinistyczna.

Okres 1939-1945.

W czasie II wojny świat. uprawianie taternictwa przez Polaków było utrudnione i ograniczone, ale niektóre taterniczki od czasu do czasu wspinały się w Tatrach. Przedwojenna taterniczka Zofia Galicówna w lipcu 1940, już jako Kamińska, wraz z mężem dokonała wejścia na Mytikas (2917 m), gł. wierzchołek greckiego Olimpu; było to zapewne I wejście polskie.

Okres od 1945.

Po II wojnie świat. nadal wspinały się niektóre taterniczki przedwojenne (Róża Drojecka, Orla Gorska, Wanda Henisz-Kamińska, Zofia Radwańska-Paryska, Halina Ptakowska-Wyżanowicz i in.) uczestnicząc nawet w przechodzeniu nowych dróg. Równocześnie wzrastał udział nast. pokoleń kobiet w taternictwie. Najbardziej aktywne zrazu to Krystyna Hellerówna i Helena Hajdukiewiczowa, które w lecie i zimie przeszły wiele dróg (także nowych) o dużych trudnościach, ta pierwsza także w zespołach kobiecych, np. na wsch. ścianie Gierlachu w 1954 z Bogną Wiśniewską (-Skoczylasową). Tak więc pol. taterniczki dorównały swym najlepszym poprzedniczkom sprzed wojny, a wkrótce potem je prześcignęły.

Od 1956 już liczne pol. taterniczki w zespołach kobiecych przechodzą trudne i długie drogi tatern. zarówno w lecie jak i zimą, np. Ewa Zienkiewicz (-Kulińska), Zofia Siwak (-Klauznicerowa), Krystyna Grochocka, Barbara Jaroszewska (-Kościuszkowa), Teresa Puchaczewska, Zofia Strumiłło, Jolanta Śledziewska (-Jarecka), Janina Zygadlewicz, Małgorzata Surdel (-Nykowa), Wanda Błeszyńska-Łącka, Danuta Topczewska-Baranowska, Aleksandra Pawełczyk (-Kunicka), Halina Krüger (-Syrokomska). Były to już drogi wysokiej klasy, ale jeszcze drogi wówczas nie najtrudniejsze.

Wreszcie w 1962 Aleksandra Pawełczykówna w zespole mieszanym, ale prowadząc na zmianę przechodzi drogi skrajnie trudne: drogi Długosza na pn.-wsch. ścianach Mnicha i Kazalnicy, a zespoły kobiece przechodzą w tymże roku wspomnianą drogę na Mnichu (Halina Krüger i Janina Zygadlewicz) i zach. ścianę Łomnicy przez Hokejkę (Krystyna Lipczyńska i A. Pawełczykówna). W 1963 zespół kobiecy, Jolanta Jarecka i K. Lipczyńska, przechodzi jedną z najtrudniejszych wówczas dróg w Tatrach: lewym filarem Kazalnicy. Pol. taterniczki uczestniczą też nieraz w wejściach zim. o najwyższych trudnościach.

W Czechosłowacji po II wojnie świat. zaznacza się wyraźniejszy rozwój t.k. od ok. 1955. Wprawdzie już wcześniej taterniczki czechosł. uczestniczyły w trudnych wejściach tatrz., ale tylko w zespołach prowadzonych przez mężczyzn, natomiast od ok. 1955 rośnie liczba dobrych taterniczek i trudnych wejść dokonywanych przez zespoły kobiece w lecie i zimie.

Do czołowych taterniczek czechosł. od początku tego okresu należą m.in. Blažena Karasová (-Cvrková) i Olga Veličková, potem także Olga Lásková-Zibrínová, Miroslava Macků-Groisová, D. Hajdučková-Turková, E. Posejpalová i in. Największym czechosł. osiągnięciem kobiecym w lecie było wejście na Galerię Gankową Kominem Łapińskiego i Paszuchy: Čudová i Sylva Hnátková-Kysilková w 1962. W zimie taterniczki czechosł. w owych latach dokonały samodzielnych wejść do dróg nadzw. trudnych, a ponadto (w lecie i zimie) w zespołach kobiecych przeszły w wyprawach wielodniowych duże odcinki Grani Tatr, w lecie nawet całą Grań Tatr Wysokich.

Już od 1957 zaczęły się coraz częstsze wyjazdy taterniczek pol. i czechosł. w Alpy i Kaukaz, a potem w in. góry aż po Himalaje. Osiągnięcia kobiece w Tatrach schodzą w cień, chociaż są wybitne i liczne. Za najlepsze osiągnięcie taterniczek pol. w Tatrach uważa się wejście tzw. direttissimą na pn.-wsch. ścianie Małego Młynarza (Anna Czerwińska i Krystyna Palmowska w 1974), ale chyba niewiele temu ustępują liczne tatrz. wejścia letnie i zimowe tych samych taterniczek i in., jak Wanda Rutkiewicz, Danuta Wach, Irena Gellner, Ewa Panejko, Urszula Żuławska, Anna Okopińska.

Z bogatej historii polskiego alpinizmu kobiecego poza Tatrami można tu podać jedynie kolejne rekordy osiągniętej przez Polki wysokości:

Julia Młokosiewiczówna w 1889 osiągnęła wys. ok. 5100 m przy próbie wejścia na Ararat (5156 m); Helena Hajdukiewiczowa 5 VIII 1958 w Kaukazie 5633 m (Elbrus); Danuta Topczewska-Baranowska 28 VIII 1966 w Hindukuszu ok. 6450 m przy próbie wejścia na Aspe Safed (6600 m); Zofia Szajuk (-Pietraszkowa) 27 VII 1970 w Pamirze 7134 m (Szczyt Lenina); Anna Okopińska 17 VIII 1972 w Pamirze 7483 m (Szczyt Komunizmu); Wanda Rutkiewicz 23 VIII 1972 w Hindukusz 7492 m (Noszak); Wanda Rutkiewicz 11 VIII 1975 w Karakorum 7952 m (Gasherbrum III); Halina Krüger-Syrokomska i Anna Okopińska 12 VIII 1975 w Karakorum 8035 m (Gasherbrum II, pierwsze wejście zespołu kobiecego na szczyt ośmiotysięczny); Wanda Rutkiewicz 16 X 1978 w Himalajach 8848 m (Mount Everest).