Goszczyński Seweryn

Goszczyński Seweryn (4 XI 1801 Ilińce k. Humania, Ukraina - 25 II 1876 Lwów). Poeta romantyczny, powieściopisarz, publicysta, działacz polit. i spiskowiec, "ojciec etnografii Podhala".

Po upadku Powstania Listopadowego (w którym brał czynny udział) spędził lata 1831-38 w Galicji prowadząc ożywioną działalność spiskową i propagując hasła demokratyczne. W 1832 był na Podhalu i w Tatrach. Ścigany przez policję austr., wyjechał nielegalnie w 1838 do Francji. W 1872 wrócił, już legalnie, do Galicji i osiadł we Lwowie. W 1872 i 1873 odwiedził znów Podhale i Tatry.

G. w 1832 przybył na Podhale od strony Pienin i zamieszkał w Łopusznej u Leona Tetmajera. Robił wtedy wycieczki w bliższe okolice (stoki Gorców i Podhale), a następnie udał się kilka razy w Tatry (za pierwszym razem ze swymi przyjaciółmi Bohdanem Zaleskim i Stanisławem Worcellem): do Kościeliskiej Doliny (z wejściem na Pyszniańską Przełęcz i zwiedzeniem Pisanej Jaskini), do Pięciu Stawów Polskich i Morskiego Oka, na Kalatówki i grzbiet Kopy Magury oraz na Spisz do Kiezmarku i Drużbak.

Jego osiągnięcia tur. (poza zwiedzeniem trudniej dostępnej Pisanej Jaskini) były więc skromne i nie dociągały do poziomu jego poprzedników (np. Staszica), mimo to Goszczyńskiego nazwano "pierwszym, istotnym taternikiem" (Stefan Komornicki ), a to ze względu na bezinteresowne (nawet nie naukowe) pobudki, które ciągnęły go w góry.

W sierpniu i wrześniu 1872 przebywał w Ludźmierzu u Adolfa Tetmajera; wtedy zrobił parodniową wycieczkę do Zakopanego i odwiedzał Leonową Tetmajerową w Łopusznej. W 1873 znowu był w Ludźmierzu, a od 15 VII do 22 IX przebywał w Zakopanem, mieszkając u przew. Macieja Sieczki  i robiąc krótkie wycieczki do pobliskich dolin tatrz., m.in. z Pawlikowskimi, Tetmajerami i Adamem Asnykiem . W Strążyskiej Dolinie  uratował młodego Kazimierza Tetmajera  od wypadku. W Zakopanem widywał się także z drem Tytusem Chałubińskim , a z Maciejem Sieczką (zob.) prowadził ciekawe rozmowy o górach. Jednakże w dziejach poznania Tatr najistotniejszą rolę odegrał G. swą twórczością pisarską.

Z pobytem G. na Podhalu i w Tatrach w 1832 związany jest przede wszystkim jego Dziennik podróży do Tatrów (Petersburg 1853). Dzieło to stanowi jedno z podstawowych źródeł poznania dawnej góralszczyzny podh. i zyskało autorowi przydomek "ojca etnografii Podhala" (Słapa). Dzieło to odegrało dużą rolę w spopularyzowaniu Tatr i Podhala w społeczeństwie polskim. W całości wyszło wprawdzie dopiero w 1853, jednakże jego fragmenty były drukowane w czasopismach począwszy od 1834, a po pierwszym pełnym wydaniu było kilka jego wznowień, przy czym fragmenty również nadal ukazywały się w druku, m.in. w czytankach szkolnych.

Ślady wpływów tego dzieła na późniejszych pisarzy zajmujących się Podhalem i Tatrami są b. liczne. Toteż (jak pisze Stanisław Sierotwiński ): "Dziennik podróży do Tatrów jest dziełem wyjątkowym, i w twórczości Goszczyńskiego, i w naszej literaturze, przez swą formę, tematykę i wpływ, jaki wywarło, przez drogi, jakie otwarło na przyszłość. Jest dokumentem momentu zwrotnego, od którego rozpoczął się rozkwit literatury tatrzańskiej i szczególna rola Tatr w kulturze polskiej."

Trzeba jednak zaznaczyć, że duża część wiedzy G. o góralach podh. pochodzi z rękopisu i wiadomości ustnych osiadłego na Podhalu » Ludwika Kamieńskiego . G. sam o tym wspomina w swym Dzienniku podróży do Tatrów, nie podając jednak nazwiska swego informatora.

Drugim ważnym dziełem G. jest poemat Sobótka ("Ziewonia" 1834 i nast. wydania), będący częścią wstępną planowanego, ale - oprócz drobnych fragmentów - nigdy nie napisanego poematu Kościelisko. Podobnie jak Dziennik... również i Sobótka jest jednym z pierwszych wybitnych dzieł tatrz., zwł. w pol. literaturze artyst., ponieważ (cytując Zdzisława Piaseckiego) "odznacza się i realizmem kolorytu lokalnego, i przynosi opisy autentycznych krajobrazów górskich, i prezentuje rzeczywisty, a przynajmniej dalece do rzeczywistego zbliżony, lud podhalański; a więc zawiera w sobie już te wszystkie znamiona, którymi nie mogły się poszczycić wcześniejsze, nieliczne zresztą, utwory poetyckie związane z górami i góralszczyzną polską".

Z tego samego okresu pochodzą też inne utwory G. o tematyce podh. i tatrz. Z 1833 pochodzi niedokończony poemat Proroctwa ks. Marka, wydany po raz pierwszy dopiero przez Zygmunta Wasilewskiego w książce Z życia poety romantycznego: Seweryn Goszczyński w Galicji (Lw. 1910); jedna część tego poematu ma tytuł Łomnica, gdyż rozgrywa się na wierzchołku tego szczytu tatrz. Łomnica zjawia się również w wierszu G. z 1839: Zmartwychwstanie ("Krzyż i Miecz" 1850).

Biesiada Juhasów ("Dz. Dom." 1842, nr 8) to fragment powieści G. pt. Straszny strzelec ("Noworocznik Demokr.", Paryż 1842 i wydanie osobne: Wr. 1852). Druga jego powieść, z akcją w Kościeliskiej Dolinie , to Oda. Powieść z czasów Bolesława Chrobrego ("Dz. Dom." 1843, nry 1-5, potem przedruki i wydania osobne). Ogólne rozważania przynosi anonimowo wydana rozprawa G.: Wyjątki z rzeczy o Góralach Tatrańskich ("Rok 1844", Poz. 1844). W tomie Poezye liryczne i powieści wierszem (Wr. 1852) G. ogłosił swój wiersz o tematyce tatrz.: Skarb ducha. Niebylica. Najbardziej kompletne Dzieła zbiorowe G. wydał Z. Wasilewski (Lw. 1911, t. 1-4). Pośmiertnie z rękopisów G. wydano ponadto dwie pozycje z ważnymi fragmentami o tematyce podh. i tatrz.: Podróż mojego życia; Urywki wspomnień i zapiski do pamiętnika; 1801-1842 (Wilno 1924), Listy Seweryna Goszczyńskiego (1823-1875) (Kr. 1937); obie te pozycje opracował Stanisław Pigoń . Wreszcie wydano też (w opracowaniu Zbigniewa Sudolskiego) Goszczyńskiego Dziennik Sprawy Bożej (Wa. 1984, t. 1-2), dotyczący lat 1841-75, m.in. o pobycie G. na Podhalu i w Tatrach w 1872 i 1873.G. w 1874 został jednym z pierwszych członków hon. nowo powstałego Tow. Tatrz. Uczczono go też w Tatrach najpierw nazwą Altana Goszczyńskiego (w 1875), ale nazwa ta zanikła, gdy ową altanę rozebrano. W 1880-1900 niektórzy piszący o Tatrach propagowali nazwę Zdrój Goszczyńskiego, zamiast starszej nazwy lud., Lodowe Źródło, ale nawet propagatorzy takiej zmiany słusznie wrócili potem do pierwotnej nazwy ludowej. Utrzymała się zaś zaproponowana w 1923 nazwa Komora Goszczyńskiego dla gł. komory skalnej w Pisanej Jaskini. Upamiętnia poetę również ulica Seweryna Goszczyńskiego, znajdująca się w różnych miastach Polski, od Zakopanego po Wrocław, Szczecin i Gdańsk. Pomnik Goszczyńskiego postawiono na jego grobie, na Cment. Łyczakowskim we Lwowie w 1882.