Górale

Górale . Nazwa górale (przez małe "g") oznacza w języku pol. w ogóle mieszkańców gór, gdziekolwiek na świecie, w Polsce natomiast dotyczy przede wszystkim mieszkańców Karpat, i to całych, ale b. często określenie to jest ograniczane do pol. mieszkańców Karpat Zach. (śląskich i małopolskich), lub do pol. górali podtatrzańskich, czy nawet do samych » Podhalan .

W etnografii pol. przyjęło się, że Górale (przez duże "G") to duża grupa ludności pol. w Karpatach Zach., zamieszkująca obszar górski i podgórski mn.w. od Cieszyna na zachodzie aż po Krynicę na wschodzie, a wyodrębniająca się od swych sąsiadów zespołem cech kulturowych: ubiorem, budownictwem, gospodarką (zwł. pasterską), gwarą , folklorem, muzyką, sztuką itd. oraz samookreśleniem się ludności, tj. poczuciem czy świadomością swej odrębności.

Górale po słow. nazywają się ogólnie horali (tj. mieszkańcy gór), np. alpskí horali (górale alpejscy), polskí horali (górale polscy). Natomiast nazwa goral w piśmiennictwie słow. oznacza przeważnie tych górali karp., którzy nie mówią gwarami słow.; podobnie goralské nárečie (gwara góralska) jest przeciwstawiane gwarom słowackim. Na Podtatrzu słow. określenie goral przeważnie więc oznacza górala mówiącego jedną z podtatrz. gwar pol. (spiską, orawską lub podhalańską). W czasie II wojny świat. Niemcy zaczęli określać podh. górali mianem » Goralenvolk  i chcieli ich traktować jako odrębny, niepolski naród, co było całkowicie bezpodstawne, a miało jedynie doraźne cele polityczne, antypolskie.

Podział Górali.

Polskich Górali dzieli się na różne grupy etnogr., ale zwł. dawniej trzy grupy mieszkające u podnóża Tatr nazywano wspólnie Góralami Tatrzańskimi lub Góralami Podtatrzańskimi. Owe trzy grupy to Podhalanie, Orawiacy  Polscy i Spiszacy  Polscy, ale czasem do Górali Tatrzańskich wliczano też słusznie Orawiaków  Słowackich (z podtatrz. części Orawy), Spiszaków Słowackich (z Górnego Spisza) i Liptaków  (z podtatrz. części Liptowa). Na Spiszu Słowackim u stóp Tatr aż do II wojny świat. mieszkało też od dawna dużo Niemców, tzw. Niemców Spiskich, ale ich nie zaliczano do Górali.

Sąsiadami polskich Górali Tatrzańskich kolejno od pn.-zach., pn. itd. są in. grupy Górali: Górale Żywieccy, Babiogórcy, Zagórzanie (za nimi Kliszczaki), Górale Sądeccy, Górale Pienińscy, Łemkowie, Spiszacy Słowaccy (dawniej również Niemcy Spiscy), Liptacy i Orawiacy Słowaccy. Taki jest ogólny zarys tych spraw, wyraźnie uwydatniony mn.w. do przełomu XIX i XX w., a potem (zwł. po II wojnie świat.) zacierający się i ulegający różnym zmianom.

Zob. też: Podhalanie, Orawiacy, Spiszacy itd. (gdzie jest też mowa o podgrupach owych grup etnogr.).

Ogólne cechy Górali.

W porównaniu do ludności sąsiednich obszarów nizinnych G. karpaccy odznaczają się wieloma odrębnymi cechami. Zostało to spowodowane nie tylko przez odmienne środowisko geogr. z gorszą glebą i surowszym klimatem, ale również przez historię osadnictwa w Karpatach, przez prawdopodobnie częściowo in. pochodzenie ludności, przez specyficzne dla Karpat wędrówki ludności (m.in. ważne w skutkach wędrówki ze wsch. ku zach.) oraz przez wzajemne oddziaływanie różnych etnicznie grup w granicznych terenach Karpat.

Uważano niegdyś dość powszechnie, że górskie środowisko geogr. wyrobiło u G. siłę, odwagę, zręczność, zamiłowanie do wolności, jednakże nie są to cechy wspólne dla wszystkich grup G., a tam gdzie wyraźniej występowały (np. na Podhalu) zostały wywołane odrębnymi warunkami gospodarczego i społecznego bytu, związanymi z odmienną historią danego regionu (np. brak lub ograniczenie pańszczyzny w dawnych królewszczyznach, albo we wsiach zakładanych na prawie wołoskim). Większe ubóstwo ludności w nieurodzajnych terenach karp. miało też powodować - zwł. w XIX i na pocz. XX w. - liczniejszą emigrację zarobkową (gł. do Ameryki), zjawisko to jednak w równym stopniu dotyczyło też sąsiednich terenów nizinnych; natomiast w Karpatach krótkotrwałe migracje zarobkowe przybierały tylko specyficzne nieraz formy (np. sezonowe wędrówki kosiarzy góralskich na niziny).

W ogólnym stosunku społeczeństwa pol. do Górali (przy czym tą nazwą określa się najczęściej pol. Górali Tatrzańskich i to głównie Podhalan) zaznaczają się wyraźne przemiany. Najpierw, mn.w. do 1860-70, było to przede wszystkim zaciekawienie ludzi z nizin dla nieco "egzotycznych" Górali i współczucie dla biedującego wówczas ludu (odbiło się to m.in. w twórczości lit. Michała Bałuckiego). Potem, aż do II wojny świat., na ogół przeważał przesadny podziw dla rzekomo samych dodatnich cech charakteru i talentów Górali, po prostu panowala góralomania (tj. góralska odmiana chłopomanii), chociaż już i w tym okresie nieraz wytykano Góralom chciwość i in. przywary. Wreszcie (po II wojnie świat.) nastał okres b. zróżnicowanego stosunku społeczeństwa do Górali; oprócz różnych pośrednich form uwidoczniają się formy skrajne: zarówno bezkrytyczny zachwyt Góralami i wszystkim, co ich dotyczy, jak i nieobiektywna niechęć do Górali i przypisywanie im wielu wad. Tymczasem Górale są po prostu rozmaici; podobnie też jak i pozostałe społeczeństwo, w zmienionych warunkach życia ulegli pod niejednym względem przemianom, nie zawsze dodatnim. Zachowali jednak też niejedną cechę dodatnią swej kultury materialnej i duchowej, nadal wyróżniając się wśród in. grup etnograficznych.