górna granica lasu

Ważna linia wegetacyjna (symboliczna), przy której w górach kończy się las jako zbiorowisko. Za taką linię (g.g.l.) uważa się górną granicę pasa, w którym drzewostan jest już w rozluźnionym zwarciu, ale jeszcze nie rozpada się na poszczególne grupy; w pasie tym drzewa dorastają przeciętnie do ok. 8 m wysokości. G.g.l. jest zmienna, tworzy linię falistą, to opadającą w dół, to wznoszącą się ku górze. Istnienie naturalnej g.g.l. jest zjawiskiem klimatycznym: ponad nią klimat już jest zbyt ostry na występowanie lasu jako zbiorowiska, dlatego też granica ta nosi czasem nazwę granicy klimatycznej. W Tatrach naturalna g.g.l. przebiega przeciętnie na wys. 1500-1550 m, może ona jednak miejscami znacznie się obniżać, a gdzie indziej podnosić, z różnych przyczyn.

Najważniejsze czynniki naturalne, wpływające na podniesienie g.g.l. w Tatrach:

1) Wpływ ekspozycji w odniesieniu do stron świata. Za najlepszą ekspozycję (wystawę) dla lasu (świerka) uważano w Tatrach ekspozycję pn. Las na zboczach pn. na ogół podchodzi wyżej niż na innych. Ale ostatnie badania wykazują jednak pewne wyjątki od tej reguły, zwł. po pd. stronie Tatr.

2) Wpływ ekspozycji w odniesieniu do wiatrów panujących. Najlepszą ekspozycją jest tu strona (zbocze) dowietrzna, a więc w Tatrach zwykle zach. i pn.-zach. (wiatry panujące), gdzie g.g.l. podnosi się, gł. dzięki przenoszeniu po zboczu przez wiatr nasion w górę, powyżej zasięgu lasu.

3) Wpływ centrum masywu górskiego. W centralnych częściach dużych masywów górskich g.g.l. zawsze się podnosi, toteż w Tatrach Pol. jest ona najwyższa na Żabiem ponad Morskim Okiem, gdzie mn.w. wypada środek łańcucha tatrz. Tam g.g.l. dochodzi do 1654 m. Po pd. stronie Tatr, na Osterwie g.g.l. podchodzi jeszcze wyżej, do 1670 m, a ponadto są tam też dłuższe odcinki, gdzie g.g.l. ciągnie się na wys. ok 1600 m.

Najważniejsze czynniki naturalne, obniżające g.g.l.:

1) Obniżenie dolinowe. W dolinach, żlebach, depresjach g.g.l. zawsze opada w porównaniu z sąsiadującymi zboczami i grzędami, ponieważ obniżeniami tymi spływają zimne prądy zstępujące powietrza, wywierające niekorzystny wpływ na wegetację. Nie bez wpływu jest także zimniejszy klimat dolin i depresji: dłuższe zaleganie śniegu, zimne wody spływające, krótsza insolacja w porównaniu ze zboczami i szczytami.

2) Obniżenie glebowe (edaficzne). Na glebach jałowych, np. na podłożu kwarcytowym, las nie dochodzi do swej normalnej granicy. Obniżenie takie widać doskonale na Dubrawiskach na pn. stokach Żółtej Turni.

3) Ekspozycja w odniesieniu do wiatru. Na stokach odwietrznych (w Tatrach przeważnie stoki wsch. i pd.-wsch.) las się obniża z powodu uderzających "od czoła" wiatrów, szkodliwych dla drzew i spychających w dół nasiona.

4) Obniżenie orograficzne. Występuje na urwiskach, stromych ścianach, lawinowych zboczach, ruchomych piargach, osuwiskach itp.

5) Obniżenie wierzchołkowe (zjawisko wierzchołkowe). Na wyodrębniających się, odosobnionych od głównego masywu górskiego szczytach, g.g.l. przebiega nieraz znacznie niżej w porównaniu z sąsiadującymi szczytami. Taki odosobniony wierzchołek górski jest bezleśny i zwykle zarosły kosówką, np. Furkaska, Steżki, Rynias nad Kiezmarską Doliną, Mała Rakuska Czubka i in.

Tzw. "fenomen Sarniej Skały " nie jest uważany za zjawisko wierzchołkowe, gdyż obniżenie dotyczy tu nie tylko g.g.l. ale również w odpowiadającej skali granicy regla dolnego, a nawet granicznych zasięgów roślin zielnych występujących na tym szczycie (w porównaniu z zasięgami na sąsiadujących szczytach). Obniżenie to przypisywane jest szczególnym wpływom klimatycznym.

Do wymienionych powyżej dochodzi jeszcze obniżenie gospodarcze - ale to już czynnik wtórny, antropogeniczny. Spowodowane jest przez wyrąb drzew albo przez wypas (objadanie przez owce pędów na młodych drzewkach). W Pol. Tatrach Zach. 75%, a w całych Tatrach Pol. 67% ogólnej długości g.g.l. zostało obniżone skutkiem nadmiernego wypasu. Obniżenie to wynosi przeciętnie ok. 315 m, a niekiedy dochodzi do 500 m. Po wykupie hal i likwidacji pasterstwa ubytki te zaczęły zarastać. Jak będzie obecnie po wpuszczeniu znów owiec w Tatry - przyszłość pokaże.

Wszystkie wymienione tu czynniki, zarówno obniżające jak i podnoszące g.g.l. nigdy prawie nie działają pojedynczo, w odosobnieniu, najczęściej nakładają się na siebie, nieraz nawet po kilka.

Podług tych czynników wydzielono ekologiczne typy g.g.l. i nazwano je od głównie działającego czynnika, a więc: orograficzna górna granica lasu, edaficzna g.g.l., gospodarcza g.g.l.; wszystkie pozostałe są granicami klimatycznymi. Najwyżej podchodzi nie zmieniona, naturalna klimatyczna g.g.l., np. na Żabiem.

Charakterystycznym zjawiskiem przy g.g.l. (nie tylko, ale tam najsilniej) jest występowanie tzw. »sztandarowych (chorągiewkowych) form drzew. Jest to skutek wiejących z jednego kierunku częstych i silnych wiatrów panujących. Obłamują one gałęzie, wywołują suszę fizjologiczną, a w zimie powodują podmarzanie pędów.

Znamienny jest skład drzewostanu przy g.g.l.; tu do prawie jednolitego górnoreglowego lasu świerkowego wchodzą również: limba, jarząb w formie górskiej i brzoza karpacka, wszystkie te trzy gatunki jako piękne, b. grube drzewa (zwł. limba). Bardzo rzadką tu domieszką jest w Tatrach Pol. modrzew, znacznie częstszy po pd. słowackiej stronie Tatr, gdzie zresztą rośnie dość obficie na wszystkich wysokościach stoków tatrz. Wymieniony tu skład drzewostanu jednak nie wszędzie występuje przy g.g.l. W swej naturalnej postaci pojawia się np. nad Morskim Okiem, przy g.g.l. w Dolinie Małej Zimnej Wody, w Staroleśnej Dolinie. Czasem skład ten jest niepełny, czasem w ogóle nie występuje (zniszczenia wtórne?). Prawie zawsze też w las przy jego górnej granicy wchodzi kępami, a nawet płatami kosodrzewina - mieszkanka następnego, wyższego piętra roślinności.

W niektórych miejscach, np. na zboczach Małej Koszystej występują tu i owdzie, już ponad g.g.l. spore nawet świerki rosnące rzędami, zgodnie z kierunkiem wiatru, są to tzw. naturalne szpalery świerkowe, zjawisko wywołane przez panujący tu wiatr zach. Spycha on nasiona świerków w jednym kierunku, prostopadle do stoku, oraz powoduje powstawanie owych form sztandarowych, skierowanych w jedną stronę na wszystkich drzewkach w rzędzie. Szpalery te są swego rodzaju ochronnym przedpolem właściwego lasu. Innym zjawiskiem przy g.g.l. są tzw. naturalne biogrupy świerkowe - grupy świerków blisko siebie rosnących i zwieszających na zewnątrz długie gałęzie jak osłonę grupy. Dają one większy odpór wiatrom, a nawet lawinom śnieżnym czy kamiennym niż pojedynczo stojące drzewa.