Krywań

Jeden z najwyższych szczytów tatrz., w pd.-zach. części Tatr Wys . na końcu ich długiej bocznej grani, odgałęziającej się od gł. grzbietu tatrz. w Cubrynie . K. wznosi się nad gł. gałęzią Koprowej Doliny , nad Doliną Niewcyrką (odnogą poprzedniej) oraz nad Ważecką Doliną , a swymi pd. i pd.-zach. stokami opada ku Liptowskiej Kotlinie .

Krywań, w gwarze podh. Krzywań;  Górujący nad sąsiednimi szczytami i charakterystyczny w swym kształcie Krywań w panoramie Tatr rzuca się w oczy nie tylko patrzącego z in. szczytów tatrz. czy z górnego Liptowa , ale także z pd.-zach. Spisza i nawet z wielu miejsc na Podhalu .

Skalne ściany K. osiągają wysokość jedynie 500 m, ale ponad dnem Koprowej Doliny wypiętrza się K. swymi zach. stokami na wysokość ok. 1350 m, a nad swe pd.-zach. podnóże dźwiga się stromo na ok. 1400 m. Toteż póki nie robiono w Tatrach pomiarów wysokości, oceniano na oko, że ich najwyższym szczytem jest właśnie K. Dopiero w 1793 ang. podróżnik Robert Townson stwierdził pomiarami, że pierwszeństwo nie przysługuje Krywaniowi.

W XIII w. rozpoczęlo się na górnym Liptowie osadzanie wsi, które przetrwały do naszych czasów, a wielkie obszary Liptowa i Tatr król węg. nadał swym zasłużonym magnatom. K. ze swymi pn. i zach. stokami (wraz Koprową Doliną i jej odnogami) pozostał majątkiem król., a Ważecka Dolina (u wsch. podnóża K.) weszła w skład posiadłości komesa Bogomera i następnie jego potomków: rodu » Szentiványi . Przez nast. stulecia król. część masywu krywańskiego była użytkowana głównie na myślistwo (kozice , niedźwiedzie ), z wyrębem drzew w niższych partiach, a pozostała część masywu była ponadto wypasana (Ważecka Dolina i Nad Pawłową ); jednakże również i w część królewską wdzierało się pasterstwo z Koprowej Doliny (np. do Krywańskiego Koryta) i od pd. aż po Krywańską Polanę . W XV-XVIII w. na pd. i pd.-zach. stokach K. istniały kopalnie złota: » Krywańskie Banie , sięgające do wysokości ok. 2100 m.

Zapewne w związku z robotami górn. w owych wysoko położonych kopalniach, odwiedzano rownież i sam wierzchołek  K. Wiadomo, że wchodzono nań w 1761 i 1770, ale nie wiadomo kto. Najdawniejsze znane wejścia na Krywań: Andreas Jonas Czirbesz i towarzysze, 4 VIII 1772; Karl Anton Brixen (kartograf wojsk.), jakiś inżynier komitatowy, dwóch żołnierzy i kilku koziarzy w roli przewodników, 17 VII 1788 (z powodu upału wejście odbyło się nocą); Robert Townson ze służącym i przewodnikiem (który poprzednio był już kilka razy na K.), 27 VIII 1793; Baltazar Hacquet i towarzysze, 28 VI 1794; Anton Rochel i towarzysze, 1804; Pál Kitaibel i towarzysze, 16 VIII 1804; Stanisław Staszic i towarzysze, 8 VIII 1805; Göran Wahlenberg i towarzysze, 30 VI 1813 i powtórnie 10 VIII 1813. Ta lista wejść przez owe lata nie jest pełna, a w nast. latach wejścia stały się coraz częstsze.

Dnia 4 VIII 1840 wejścia na K. dokonał lubujący się w podróżach król saski Fryderyk August II z towarzyszącymi mu osobami. Już nast. roku Węgrzy upamiętnili ten fakt postawieniem na samym wierzchołku K. pomnika. Była to czworoboczna piramidalna konstrukcja z płyt żelaznych, wys. 2,5 m, ważąca 17 cetnarów i ustawiona na dwumetrowym postumencie kamiennym, a uwieńczona złoconą koroną żelazną. Na czterech bocznych płytach pomnika był herb król. i czołobitne napisy w języku łac., niem. i węg., wysławiające króla. Uroczyste poświęcenie pomnika odbyło się z wielką pompą 4 VIII 1841. O tym pomniku wzmiankuje Bogusz Zygmunt Stęczyński w swym poemacie Tatry (1860) i na załączonej tam rycinie (rysowanej w 1851) zaznacza na czubku K. sterczący tam pomnik.

Pomnik ten był wrogą prowokacją wobec nar. uczuć Słowaków. Zamazywali farbą napisy, stopniowo niszczyli zbudowany solidnie pomnik. W 1861 zniknęły jego resztki z wierzchołka K.

Co najmniej od 1841 K. uchodził za górę narodową Słowaków i w dawnych latach niewoli za symbol lepszej przyszłości. Już 16 VIII 1841 odbyła się pierwsza z licznych słow. "wycieczek narodowych" (národné výlety, národné vychádzky itp.) jako demonstracja słow. uczuć i dążeń patriotycznych. Podobne wycieczki, bardziej lub mniej oficjalnie "narodowe", były ponawiane w 1842, 1844, 1861, 1884, 1907, 1910, 1912 i zapewne w in. latach. Takie wycieczki na K., choć o nieco in. charakterze, były też organizowane w latach międzywoj. (1923, 1939) i późniejszych (1940, 1943), a po II wojnie świat. w 1955 i potem corocznie.

W 1944-45 na pd. stokach Gronika » partyzanci słow . mieli dwa bunkry i stoczyli tu walkę z Niemcami; jeden z tych bunkrów został po wojnie zrekonstruowany jako pamiątka nar. (przy ścieżce wiodącej na Krywań).

Wizerunek K. pojawił się na słow. znaczku pocztowym w 1940 i później (» filatelistyka ). Znajdował się też na godle państw. Czechosłowacji (» herby ) i razem z nim na czechosł. banknotach i monetach. K. występuje często w słow. piosenkach lud. z Liptowa, a w tamtejszej meteorologii lud. służy (podobnie jak gdzie indziej Chocz i Babia Góra) do przepowiadania pogody. Stoki K. były niegdyś często odwiedzane przez podh. kłusowników , toteż występuje on również i w podh. piosenkach i opowiadaniach ludowych.

Do II wojny świat. był on też b. popularny wśród pol. turystów, którzy do jego podnóża podążali najczęściej z Zakopanego przez Liliowe (a jeszcze dawniej przez Goryczkową Przełęcz nad Zakosy ) i Zawory do Koprowej Doliny, a stamtąd albo okrężnie przez Krywańską Polanę, albo przez Dolinę Niewcyrkę i Niżnią lub Wyżnią Myśliwską Percią. Obecnie do podnóża K. trzeba podróżować przez Łysą Polanę , a na sam szczyt mogą turyści wchodzić tylko dwiema znakowanymi ścieżkami: od Jamskiego Stawu przez Pawłowy Grzbiet , albo od Trzech Źródeł zboczami Gronika.

Do literatury pięknej dostał się K. po raz pierwszy u ros. pisarza, Mikołaja Gogola, w opowiadaniu Straszna zemsta, ze zbioru Wieczory na futorze niedaleko Dikańki (2 t., 1831 i 1832, pol. wydanie w 1865).W słow. literaturze pięknej, zwł. w poezji, K. pojawia się b. często u różnych autorów, od wiersza Ku Křiváni Ludowita Štúra ("Almanach Nitra" 1842) po Smrt Kriváňa Hviezdoslava ("Slov. Pohlady" 1906) i dalej aż po współcz. poetów; w starszej słow. poezji traktowany jest K. przeważnie symbolicznie. W pol. poezji pojawia się K. dużo rzadziej, po raz pierwszy we wspom. poemacie Tatry Stęczyńskiego (1860).

W literaturze nauk., pomijając drobne wzmianki, pierwszy opisał wejście na Krywań i samą górę » A.J. Czirbesz w 1773 (po niem.), a w pol. literaturze S. Staszic: Druga rozprawa o gorach Bieskidach i o Krywanie ("Roczniki Tow. Warsz. Przyjaciół Nauk" t. 6, 1810); fragmenty tej rozprawy można by zaliczyć do literatury pięknej.

U malarzy i grafików słow. od dawna K. cieszy się wielkim powodzeniem, ale po raz pierwszy na obrazie olejnym przedstawił go malarz spiskoniem. z Lewoczy, Johann Jakob Müller , ok. 1825, na dalszym planie widoku Szczyrbskiego Jeziora . Wprawdzie K. został narysowany już wcześniej na różnych panoramach Tatr, bardzo jednak nieudolnie i o zdeformowanych kształtach.

Z kilkojęzycznych, ale podobnych nazw Krywania pierwotną była słowacka: Kriváň, a inne od niej się wywodzą. Nazwa ta pochodzi od wyglądu zakrzywionego wierzchołka tej góry, czy też całej góry.

Nazwa słow. Kriváň i pol. Krywań lub Krzywań pojawia się ponadto na szerokim obszarze Słowacji i Polski na oznaczenie gór, skał, potoków, wsi. Nazwy takich obiektów powstały zupełnie niezależnie od siebie, po prostu od przymiotnika słow. krivý lub pol. krzywy, co najwyżej przenosząc się z potoku na sąsiednie wzgórze lub na odwrót. Po słowacku rzeczownik pospolity kriváň oznacza człowieka skrzywionego, a na Słowacji jest też nazwisko Kriváň.

Tatrz. szczyt Krywań stał się tak popularny na Słowacji, że jego nazwę nadano hotelowi, partyzanckiej brygadzie, lud. zespołowi śpiewu i tańca, itd. Również i w Zakopanem już przed I wojną świat. była willa "Krywań".