narciarstwo

Rysunki naskalne, świadczące o istnieniu i użytkowaniu nart w Skandynawii i Syberii, pochodzą sprzed kilku tysięcy lat. W pol. literaturze pierwsze wiadomości o nartach (używanych wtedy w Rosji) pojawiły się w XVII w. i zdaje się, że w owych czasach narty były też stosowane na ziemiach pol., ale potem wyszły z użycia i zapomniano o nich.

Współczesne narciarstwo na ziemiach pol., czes. i słow. (także w Tatrach i na Podtatrzu) zaczęło się rozwijać dopiero pod koniec XIX w., wywodząc się gł. z narciarstwa norw. i alpejskiego. Wprawdzie już od 1835 artykuły o n. ukazywały się w pol. czasopismach (np. "Muzeum Domowe" 1835, "Magazyn Powsz." 1837, "Wędrowiec" 1879 i 1888) i we wspomnieniach Polaków z Syberii, ale wszystko to były tylko relacje o n. za granicą (w krajach skand. i Syberii).

Dopiero w 1892 pojawiły się pierwsze artykuły propagujące użycie nart w Polsce, m.in. Leopolda Świerza Wycieczka do Morskiego Oka zimową porą ("Pam. TT" 13, 1892) i częściowy przedruk pt. O narciarstwie ("Kur. Zakop." 1892, nr 7); Świerz zachęcał do używania nart w Zakopanem, ale sam tego nie czynił.

Tymczasem narty dotarły do Tatr już wcześniej. Dr Károly Cornidesz, lekarz z Wielkiej k. Popradu, ok. 1865 przywiózł parę nart z Norwegii do Starego Smokowca; zdaje się jednak, że na tych nartach nikt wówczas nie jeździł (ozdabiały one gabinet owego lekarza). Na Spiszu poza Tatrami już w 1876 jeździł na nartach (przywiezionych z zagranicy) Kamillo Lersch, a od 1891 również i in. W 1886 przyjechał w Tatry arcyksiąże Józef ze szwajc. nartami.

Natomiast zupełnie błędna jest wiadomość, jakoby dr Miklós Szontagh używał nart na niektórych swych zim. wycieczkach tatrz. w 1873-95, gdyż były to karple, a nie narty.

Pierwszymi narciarzami w Tatrach Pol. byli Władysław Kleczyński junior i Marcin Kozłecki, którzy w kwietniu 1891 dotarli na nartach do Czarnego Stawu Gąsienicowego.

Następnym narciarzem w Tatrach był Stanisław Barabasz, który przywiózł narty do Zakopanego w 1894 i zaczął propagować jazdę na nich. W 1894 dotarł Barabasz z Janem Fischerem na nartach również do Czarnego Stawu Gąsienicowego. Za sprawą Barabasza od 1894, a zwł. od 1901, gdy przeniósł się na stałe do Zakopanego, zaczęto uprawiać n. pod Tatrami, w same jednak góry początkowo mało chodzono.

W 1895 leśnik Karl Kummer sen., zarządca dóbr tatrz. Máriássyego, jeździł sam na nartach i zaopatrzył w nie gajowych, którzy docierali na nartach do miejsc dokarmiania zwierzyny.

Pierwszy kurs narc. na Podtatrzu był zorganizowany w lutym 1899 dla wojskowych; baza była w Szczyrbie, a ćwiczono m.in. koło Szczyrbskiego Jeziora. Na zakończenie tego kursu odbyły się pierwsze na terenie Podtatrza zawody narc.: bieg ze Szczyrby do Wielkiego Sławkowa.

W grudniu 1901 taterniczka węg. Teréz Egenhoffer doszła na nartach pod ścianę stawiarską Pięciu Stawów Spiskich, a od 1902 nart w Tatrach używali Michael Guhr i Károly Jordán.Dnia 13 I 1903 Karol Englisch i Károly Jordán osiągnęli na nartach wierzchołek Krzyżnego Liptowskiego, co było w Tatrach pierwszym narc. wejściem szczytowym; ich przewodnicy idąc bez nart nie doszli do wierzchołka. Dwa dni później Englisch i Jordán wraz z dwoma przewodnikami weszli na Krywań, ale wszyscy bez nart. Wkrótce potem, 16 III 1903, z Kondratowej Doliny na Przełęcz pod Kondracką Kopą weszli na nartach Stanisław Barabasz, Jan Fischer i dr Z. Kuliński.

W 1905 Stanisław Barabasz wszedł z towarzyszami na nartach na Kondracką Kopę i Małołączniak, co tej samej zimy powtórzył Stanisław Bizański z towarzyszami. Również w 1905, w czasie styczniowej wyprawy na Gierlach, Janusz Chmielowski i Károly Jordán zastosowali narty, ale tylko na podejściu do Śląskiego Domu (ich przewodnicy szli bez nart). W zimie 1904 -05 sprowadzono do Starego Smokowca pierwszego instruktora narc., Norwega H. Hansena, który wszedł wtedy na Sławkowski Szczyt, prawdopodobnie na nartach.Po wyżej wspom. dorywczych wycieczkach narc., turystyka narc. w Tatrach dalszy swój rozwój zawdzięcza taternikom, którzy zaczęli chodzić w góry zasadniczo bez zawodowych przewodników.

W 1906 zaczął na wyprawach tatrz. używać nart Mariusz Zaruski. Już w 1906 przeszedł z towarzyszami na nartach przez Tatry (przez Tomanową Przełęcz) i wszedł na Osobitą. Przełomowe jednak znaczenie posiada jego kwietniowa wyprawa narc. w 1907 przez Zawrat i na Kozi Wierch (z Józefem Borkowskim).Po pd. stronie Tatr w styczniu 1906 Alfred Martin z towarzyszami posługiwał się nartami w czasie wejść zim. na Furkot, Szczyrbski Szczyt i Koprowy Wierch. Również w styczniu 1906 leśnik Peter Havas także używał nart przy swych wejściach na Ostrą, Krótką i Furkotne Siodełko.

Pierwsze pol. organizacje narc. powstały poza Tatrami i Podtatrzem, ale wśród ich założycieli i działaczy byli taternicy. Pierwszą organizacją była » Sekcja Narciarska Oddziału TT "Beskid" w Nowym Sączu, założona w 1906 przez taterników Romana Gdesza i Ignacego Króla (początkowo jako Oddział Narciarski Towarzystwa Turystycznego "Beskid"); sekcję tę prowadził do 1911 Gdesz, potem Wojciech Janczy, a jej członkowie w 1911 brali udział w zawodach narc. w Zakopanem.W 1906 powstała też organizacja na wpół narciarska: Wolaniecki Klub Narciarsko-Tenisowy w Borysławiu (działacze: taternik Tadeusz Smoluchowski i Stanisław Szczepanowski jun.); klub ten przekształcił się potem (w 1907) w krótkotrwałe koło Karpackiego Tow. Narciarzy.

Ważniejsze i trwalsze pol. organizacje narc. powstały w 1907. W styczniu 1907 mieszkający we Lwowie polscy taternicy utworzyli tam » Karpackie Towarzystwo Narciarzy. Następnie już w lutym 1907 w Zakopanem powstała » Sekcja Narciarska Tow. Tatrz. (początkowo pod nazwą Zakopiańskie Towarzystwo Łyżwistów), założona przez Stanisława Barabasza, Mieczysława Karłowicza i Mariusza Zaruskiego; była to więc (nie licząc klubu borysławskiego) trzecia z kolei pol. organizacja narciarska. W styczniu 1909 założono koło krak. Karp. Tow. Narciarzy, które przekształciło się w 1910 w samodzielne »Tatrzańskie Towarzystwo Narciarzy. W 1909 powstała » Sekcja Narciarska AZS w Krakowie.

Pierwszą organizację narc. po pd. stronie Tatr założono w 1908; był to Węg. Klub Narciarski (Magyar Sí Klub) z siedzibą w Budapeszcie, ale działający też w Tatrach. Bliżej Tatr w grudniu 1913 powstała Sekcja Narciarska (Skisektion lub Skigruppe, Síosztály) Węg. Towarzystwa Karp., z siedzibą w Nowej Wsi Spiskiej; dotrwała ona do 1917, a jej gł. działaczami byli Viktor (Győző) Bruckner, Ludwig (Lajos) Rokfalusy i Aladár Marcsek jun. W Czechach już od 1887 powstawały organizacje narc. (a zawody narc. urządzano od 1892), ale ówczesne narciarstwo czes. nie miało żadnych związków z Tatrami.Pierwszy kurs narc. w Zakopanem odbył się w 1907; prowadził go Mariusz Zaruski. Od 1907 turystyka narc. i w ogóle n. na Podtatrzu i w Tatrach rozwija się już bez przerw. Po pol. stronie prócz pionierskiej działalności Barabasza było to zasługą głównie Zaruskiego, który propagował n. czynem, słowem i pismem. Poza Zaruskim wśród pol. turystów narc. na terenie Tatr przed I wojną świat. zaznaczyli się wybitniejszą działalnością Józef Lesiecki, Feliks Antoniak, Stanisław Zdyb, Mieczysław Karłowicz, Roman Kordys, Henryk Bednarski, Józef Borkowski, Józef Grabowski, Mieczysław Świerz i in., a po pd. stronie Tatr Michael Guhr, Julius Andreas Hefty, Alfred Grosz i wielu in.Z przewodników pierwszy zrobił sobie narty i chodził na nich w Tatry Klemens Bachleda. Następnym przewodnikiem, który chodził na dłuższe wycieczki narc. w Tatry był Stanisław Gąsienica-Byrcyn, potem Jędrzej Marusarz-Jarząbek i in.

Pierwszy kurs narc. dla przewodników tatrz., prowadzony przez Zaruskiego, urządzono w 1911.Do I wojny świat. zwiedzono na nartach prawie wszystkie szczyty tatrz., które do tego się nadawały przy ówczesnym stanie sprzętu i techniki narciarskiej. Najwyższy z tych szczytów był Krywań (Józef Borkowski i przew. Stanisław Gąsienica-Byrcyn w 1911), a najtrudniejszy dla narciarzy: Kościelec (M. Zaruski i S. Zdyb w 1911). Pierwsze schronisko do użytku narciarzy zaopatrzono na zimę w 1908, na Gąsienicowej Hali, a w 1909 na Pysznej Hali.Pierwszy pol. podręcznik jazdy na nartach wydał Józef Schnaider pt. Na nartach skandynawskich (Kr. 1898), ale autor ten uprawiał wtedy n. tylko w Karpatach Wsch. Pierwsze podręczniki narc. oparte na praktyce autorów w Tatrach, to Henryka Bobkowskiego i M. Zaruskiego Podręcznik narciarstwa według zasad alpejskiej szkoły jazdy na nartach (Kr. 1908), Romana Kordysa Narty i ich użycie (Lw. 1908) oraz Jenő Serényiego A sísport gyakorlati kézikönyve (Bp. 1912, 1918, 1930). W 1912-14 wydano pierwsze przewodniki narc. po Tatrach: J.A. Heftyego Skiführer durch die Bélaer Kalkalpen (Kés. 1912), M. Zaruskiego Przewodnik po terenach narciarskich Zakopanego i Tatr Polskich (Za. 1913), J.A. Heftyego Skiführer für den Csorbersee (Kés.1914).Pierwsze tatrz. zawody narc. urządzono w 1910, w Tatrach Polskich. Początkowo gł. konkurencją w zawodach był bieg zjazdowy, np. z Goryczkowej Przełęczy nad Zakosy lub z Wrótek na Kalatówki, ale już w tymże 1910 odbyły się pierwsze w Tatrach zawody w skokach (na Kalatówkach).

Po pd. stronie Tatr pierwsze zawody narc. zorganizował M. Guhr w lutym 1911 (zjazd od Śląskiego Domu do Tatrz. Polanki). Pierwszą skocznię narc. w Tatrach zbudowano w 1910 na Kalatówkach, a drugą w 1912 nad Tatrz. Polanką.N. w Tatrach i na Podtatrzu rozwijało się do I wojny świat. głównie jako turystyka narc., chociaż pod koniec tego okresu urządzano już coraz więcej zawodów, a w samym Zakopanem i na Kalatówkach istniało też n. boiskowe (na pólkach ćwiczebnych).Pierwszy i jedyny w tym okresie wypadek śmiertelny narciarza zdarzył się w 1909, gdy Mieczysław Karłowicz zginął w lawinie pod Małym Kościelcem. Był to w ogóle pierwszy zim. wypadek tur. czy tatern. w Tatrach.Barabasz pierwsze swoje narty zrobił sposobem domowym. Inni sprowadzali narty z zagranicy (np. J. Fischer). Pierwsza wytwórnia nart na Podhalu powstała w styczniu 1901 w Czarnym Dunajcu, działała jednak krótko. W miejscowości tej utworzyło się wtedy kółko narciarzy (sędzia Zygmunt Kostkiewicz i in.); chcieli propagować n. wśród ludności góralskiej. Od 1901 produkowano też dorywczo narty w Szkole Przem. Drzewn. w Zakopanem (dyrektorem tej szkoły był Barabasz).Następnie w okresie międzywoj. produkowali narty w Zakopanem byli uczniowie owej szkoły: » Andrzej Góraś i » Stanisław Zdyb. Do Zakopanego sprowadzano też narty z Wiednia. Na Spiszu powstało kilka wytwórni nart.

W okresie międzywoj. nastąpił b. żywy rozwój n. zawodniczego po obu stronach Tatr. Zbudowano większe skocznie narc. (m.in. w Dolinie Jaworzynce, w Wielickiej Dolinie, nad Szczyrbskim Jeziorem i największą w Zakopanem na Krokwi), urządzano liczne zawody lokalne, krajowe i międzynar. (» FIS). N. przyczyniło się do rozwoju miejscowości podtatrz., zwł. Zakopanego. N. boiskowe zyskało tysiące nowych zwolenników. Rozwinęła się również liczbowo turystyka narc., chodzących na wycieczki dolinowe i szczytowe było coraz więcej. Coraz częściej robiono długie rajdy narc., wielodniowe (» Świerz Mieczysław) i jednodniowe (» Bednarski Henryk, Motyka Stanisław, Schiele Kazimierz), trzeba jednak pamiętać, że już przed I wojną świat. podobne rajdy robili Zaruski, Lesiecki i in. W ostatnich latach okresu międzywoj. w związku z budową kolei linowych (zwł. na Kasprowy Wierch) powstała nowa dla Tatr odmiana n. boiskowego: n. kolejkowe (w górę koleją linową lub wyciągiem, w dół specjalnymi trasami narc., doprowadzającymi z powrotem do dolnej stacji).

Po II wojnie świat. narciarstwo kolejkowe stało się dominującym po obu stronach Tatr i na Podtatrzu, zwł. po budowie dodatkowych wyciągów narc., stałych i przenośnych, a turystyka narc. mocno straciła na popularności. W ostatnich jednak latach - przy nadal dominującym n. kolejkowym - zaczęła się trochę rozwijać w Tatrach również i turystyka narc., m.in. w formie organizowanych imprez o charakterze wielodniowych rajdów.

N. tatrz. znalazło swe odbicie w wielu utworach literatury pięknej, w sztuce (malarstwo, grafika, rzeźba) i w filmie (zob. te hasła).

Zob. też: kijki narciarskie, łyże, nartostrada, narty, skocznie narciarskie, taternictwo narciarskie .