spiski

Są to dawne opisy rękopiśmienne stanowiące przewodniki dla poszukiwaczy skarbów, m.in. w Tatrach i ich okolicy. W spiskach opisane były drogi wiodące do miejsc, gdzie miały się znajdować ukryte i często zaklęte skarby (złoto, drogocenne kamienie) albo naturalne złoża złota itd., wreszcie opisy owych skarbów oraz odpowiednie zaklęcia i in. sposoby umożliwiające ich zdobycie.

Polski kronikarz, Jan Długosz, w t. 3 swego Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis (1470-80) zacytował najstarszy taki spisek, stanowiący napisany po polsku testament kasztelana sądeckiego, Piotra Wydżgi z Czorsztyna, z ok. 1250, z łac. tytułem: Exemplar informationis et avisamenti, quod et quam praedictus Wyszga moriturus reliquit (przedruk w "Prz. Zak." 1903, s. 115-116, a w in. transkrypcji w Słowniku folkloru polskiego Juliana Krzyżanowskiego, 1965, s. 386-387). W tym jednak tekście testatmentu Wydżgi, jak również w kilku dokumentach łac. zapisanych równocześnie przez Długosza, zawarte są wiadomości o złocie jedynie w okolicach Nowego Sącza i w Pieninach, a nie w Tatrach.

Natomiast obszerne ustępy dotyczące Tatr znajdują się w pełniejszej wersji tegoż testamentu Wydżgi, zachowanym w rękopiśmiennym odpisie z ok. 1630 pt. Testament niektórego Wyzgi kiedy miał umrzeć (niepełny i zniekształcony druk w czasopiśmie "Ziemia" 1935, pełny druk w "Wierchach" 1955); owe tatrz. uzupełnienia nie znajdowały się w oryginalnym testamencie Wydżgi z XIII w.; zostały dopisane później. Testament ten posiada wiele charakterystycznych cech późniejszych spisków, nie zawiera jednak ani wiadomości o jaskiniach z zaklętymi skarbami, ani żadnych magicznych zaklęć.

Dużo takich wiadomości umieścił natomiast Michał Hrościński (błędnie Chrościński i Hrosieński) w swym spisku pt. Opisanie ciekawe gór Tatrów, napisanym ok. 1650 (wydany drukiem przez Stanisława Eljasza-Radzikowskiego w "Pam. TT" 1905).

Inny spisek, anonimowy, pochodzący z XVII lub XVIII w., to Trakt, którędy Włoszy idą in secreto w góry krakowskie nazwane Tatry (wydał ze skrótami Ludwik Zejszner w "Bibl. Warsz." 1849) oraz b. podobny w treści spisek pt. Opisanie gór Karpackich albo Tatrów, w których się znajdują skarby, kruszce i drogie kamienie (wydał Izydor Kopernicki w "Pam. TT" 1883, przedruk w "Prz. Zak." 1903). Ze słow. spisków ogłoszono m.in. spisek Antonia Valthorna z roku rzekomo 1473 wg odpisu z 1754 pt. Spisy kterak se wdegakowich wrchoch a gakowa dobrogi nachadzy, spisek Pavla Petrowitziusa Ketskemety z 1754 pt. Spisové do rozličných míst a vrchu v Uherské zemi (oba wydał Jozef Čižmář w "Sbor. Muz. Slov. Spol." 1905), następnie anonimowy Spis do Tatár k trom Turňam, ktere leža nad mestem Kežmarkem (wydrukowany w "Sbor. Muz. Slov. Spol." 1907). W tłumaczeniu niem. wydano słow. spisek Jakuba Fora z 1692 wg odpisu z 1832 pt. Im Jahre 1832. Dies ist geschrieben über das Karpathengebirge ("Jahrb. UKV" 28, 1901). Spisek ten jest albo identyczny, albo stanowi odpis (niekompletny?) spisku tegoż Jakuba Fora z 1692 o łac. tytule i słow. tekście pt. Libellus ac Mannae abscondita sive Iter ad Montes Carpatos Hungariae in Comitatu Scepusiensi, ubi Mater Thesaurorum iacet recondita, quostamen Secundum hunc librum facile invenire potest; spisek ten w 1770 uzupełnił Juraj Belopotocký, a w 1835 przepisali go Alexander i František Belopotocký (rps w Muzeum Lipt. w Rużomberku). Powyższy Jakob For jest chyba tą samą osobą co Jakob Thor, którego spisek do skarbów tatrz. opublikował Jakob Melzer pt. Nachricht von einer Schatzkammer im Tatragebirge ("Mnemosyne" 1831, nr 102 i 103). Przedruk pod nazwiskiem Melzera ukazał się jako Nachrichten von einer Schatzkammer im Tátragebirge ("Zipser Bote" 1876, nry 48-50 i także w "Der Vaterländische Pilger"). Były też niem. spiski. Christian Genersich w swej książce Reise in die Carpathen (1807, s. 196-198) podaje nieco danych ze spisku pt. Wahrhaftige und gründliche Beschreibung zu den dreyen Thürmen, und zu dem Kroten-See, welches auf dem Schnee-Gebirge in der Grafschaft Zips, über dem Kaisersmarker-Hattert ist. Inny niem. spisek był drukowany w "Szepesi Lapok" (1880) pt. Wirklicher Führer in der Tatra, Beschreibung einiger Orte, wo Schätze zu finden sind. Fragmenty spisków ogłosił też Samuel Weber w "Jahrb. UKV" 1885.

W literaturze są jeszcze wzmianki o in. spiskach, bez podawania ich treści. Spiski pol., słow. i niem. wykazują wzajemne wpływy i nieraz fragmenty tekstów są identyczne lub b. podobne. W wielu spiskach jest mowa o » Żabim Jeziorku.

Spiski niewątpliwie dawały częściowo rzeczywisty choć niedokładny obraz terenu (opis drogi w Tatry i w samych górach), nieco fantastyczny obraz rzeczywistych jaskiń w Tatrach czy Tatrach Niżnich, z tym że nacieki jaskiniowe opisywano jako szczerozłote.

Natomiast in. szczegóły opisów (np. pilnujący skarbów podziemnych król Gregorius) pochodzą z pewnością z różnych średniowiecznych zbiorów podań, bajek i anegdot, np. z popularnego przez kilka wieków zbioru powiastek moralistycznych Gesta Romanorum z ok. 1330 (pierwsze wydanie pol.: Historie rozmaite z rzymskich i z innych dziejów wybrane, ok. 1540); powiastki te były nieraz przytaczane przez księży w kazaniach.

Twórcami spisków byli może czasem sami poszukiwacze skarbów, którzy wierzyli w ich istnienie, częściej jednak byli to ludzie, którzy takie spiski fabrykowali, aby sprzedać naiwnym.

Spiski, przekazywane nieraz z ojca na syna, krążyły wśród ludności podtatrz., zwł. w XVIII w. i na pocz. XIX w., trafiają się jednak jeszcze i obecnie. Spiski posiadają dużą wartość w poznaniu dawnego folkloru tatrz., są też nieraz jedynym źródłem wielu cennych wiadomości o Tatrach z dawnych czasów. Zob. też skarby.