Homolacs

Homolacs (rodzina). Węg. rodzina ziemian i przemysłowców, która z Węgier przeniosła się na Morawy, a stamtąd do Zakopanego .

Jan Wincenty H. w 1807 kupił zakłady hutn. w Kuźnicach i Kościeliskiej Dolinie . Jego brat czy kuzyn Emanuel (1779-1830) dziedziczył po nim te zakłady, a w 1824 z rozsprzedawanego przez rząd austriacki Dominium Nowotarskiego nabył trzy sekcje: białczańską i zakopiańską, które razem obejmowały znaczną część Tatr Pol ., oraz sekcję ostrowską, położoną na Podhalu poza Tatrami . Sekcje białczańska i zakopiańska tworzyły wspólnie tzw. dobra zakopiańskie , które należały do Homolacsów od 1824 do 1869.

W 1830, po śmierci Emanuela, dobra zakop. odziedziczyła po nim wdowa, Klementyna ze Sławińskich Homolacsowa (1809-78). Ok. 1832 Klementyna wyszła powtórnie za mąż za » Edwarda Homolacsa (1808-90), bratanka Emanuela. Edward teraz zarządzał dobrami zakop., należącymi nadal do Klementyny. W Kuźnicach Homolacsowie wybudowali dwór i urządzili koło niego ogród z fontanną, a kuźnicki zakład górn.-hutn. wszedł w okres swego najlepszego rozwoju.

Dwór kuźnicki Homolacsów stał się ważnym punktem oparcia dla naukowców, artystów i turystów przybywających w Tatry. Bywał tu malarz Jan Nepomucen Głowacki , geograf i poeta Wincenty Pol , etnograf Oskar Kolberg , zoologowie Maksymilian Nowicki i Ernst Schauer , i wielu in. Tu organizowano wycieczki w Tatry, zapewniając góralskich przewodników i tragarzy oraz zaprowiantowanie. Udającym się w góry towarzyszyli nieraz synowie Edwarda i Klementyny, zwł. Edward jun ., Bronisław i Stanisław , czasem (na krótsze wycieczki) ich starsza siostra, też Klementyna . Przyjmowano również w Kuźnicach ważne osobistości ze sfer polit. i członków rodziny cesarskiej: w 1823 austr. arcyksięcia Franciszka Karola, a w 1854 arcyksięcia Karola Ludwika. Oba te wydarzenia upamiętnili Homolacsowie postawieniem w swym ogrodzie dwóch pomników z lanego żelaza, uroczyście odsłoniętych w 1840 i 1856. Wcześniej, w 1827, Emanuel H. postawił przy Morskim Oku pierwsze schronisko tatrz., które służyło turystom do 1865. Ok. 1855 we dworze kuźnickim powstał zbiór okazów zoologicznych. Homolacsowie mieli też przez jakiś czas niewielki zwierzyniec z żywymi okazami fauny (pozostała po nim nazwa » Zwierzyniec ).

W 1869 Klementyna Homolacsowa sprzedała dobra zakopiańskie pruskiemu baronowi Ludwikowi Eichbornowi , a zakopiańscy Homolacsowie całkowicie przenieśli się do nabytych już wcześniej Balic pod Krakowem. Ostatnią osobą z rodu zakop. Homolacsów o tym nazwisku była wnuczka Bronisława H., mgr inż. Helena Homolacs (specjalistka od hodowli owiec), żyjąca po II wojnie świat. w Bydgoszczy; zm. w 1988. Potomkowie o in. nazwiskach (po kądzieli) żyją w Polsce i Anglii.

Homolacsowie i ich działalność w Zakopanem i Tatrach w latach 1807-69 jest różnie oceniana w dotychczasowej literaturze. Zgodne są opinie (potwierdzone faktami), że doprowadzili oni podupadłe zakłady górn.-hutn. w Kuźnicach do rozkwitu i stworzyli dodatkowe źródła zarobków dla biedującej wówczas ludności okolicznych wsi. Ale rozwój tych zakładów powodował dewastację lasów tatrz., dla których prawdziwą klęską była jednak dopiero rabunkowa gospodarka leśna następców Homolacsów: Eichborna i Peltza . Stosunek H. w ich zakładach do robotników był chyba lepszy niż w większości podobnych zakładów w owych czasach: zapewniano im opiekę lek. i założono szkołę dla dzieci pracowników, a w Zakopanem H. ufundowali pierwszy kościół.

Najbardziej kontrowersyjne są opinie o stosunku H. do górali: od przesadnych a nie udowodnionych zarzutów o wyrządzonych krzywdach do przesadnych pochwał. Niewątpliwie H. żyli w przyjaźni z jednymi góralami, a z innymi mieli zatargi. Również kontrowersyjne są opinie o polskości i patriotyzmie H., zwł. Edwarda sen. i jego żony Klementyny. Faktem jest, że w Kuźnicach postawili oni dwa wiernopoddańcze pomniki arcyksiążąt austr. i przyjmowali ich u siebie w sposób wybitnie czołobitny, ale podobnie w owych czasach postępowało wielu Polaków (ks. Józef Stolarczyk również). Z drugiej strony Edward H. w 1831 walczył w Powstaniu Listopadowym (choć nie z patriotyzmu), a w założonej przez niego szkole kuźnickiej uczono historii Polski, przy czym Edward to przecież dopiero "świeżo upieczony Polak" (jak sam mawiał). Dzieci swoje Edward i Klementyna wychowali na patriotów pol., ich dwóch synów walczyło w 1863 w Powstaniu Styczniowym, a w dworze kuźnickim był punkt przerzutowy dla Węgrów, którzy też udawali się walczyć w tym powstaniu. Obiektywna historia działalności rodziny H. nie została jeszcze napisana.

Zob. też: górnictwo , własnościowe sprawy , zakopiańskie dobra oraz hasła o poszczególnych Homolacsach.