Bel Matej

Bel Matej , po węg. Bél Mátyás, po łac. Belius Matthias (22 III 1684 Očová, okres Zvolen - 29 VIII 1749 Altenburg w Austrii, poch. w Bratysławie).

Słow. polihistor (historyk, geograf, etnograf, językoznawca itd.), teolog i pedagog. Dzieła swe wydawał przeważnie po łac., ale pisał też po niem., węg., słow. i czesku. Uważany przez niektórych za Węgra lub Niemca, był jednak Słowakiem. Miał po ojcu przezwisko (nie nazwisko) Funtík. W 1704-07 studiował na uniw. w Halle. W 1708-14 był prorektorem, potem rektorem liceum ewang. i kaznodzieją w ewang. kościele słow. w Bańskiej Bystrzycy. W 1714-19 był rektorem liceum ewang. w Bratysławie, a w 1719-48 proboszczem w niem. kościele ewang. tamże.

B. jest autorem wielu prac nauk. z różnych dziedzin, także podręczników. Uważany był w swojej epoce za czołowego badacza nauk. na Węgrzech i zwano go magnum Hungariae decus (wielka ozdoba Węgier). Został czł. zagranicznych towarzystw nauk. i akademii.

O Tatrach i Podtatrzu pisał dużo w kilku swych dziełach wydanych po łacinie. Najwcześniejsze to Hungariae antiquae et novae prodromus (Norimbergae 1723). Dzieło to miało służyć jako przykład do opisów kolejnych komitatów węg., a opisuje głównie Spisz (historia i geografia) i podaje trochę wiadomości o wsch. części Tatr. Zawiera m.in. mapę Spisza (z Tatrami) Paula Kraya i plan Demianowskiej Jaskini, sporządzony przez Georga Buchholtza jun.

Historią Spisza zajmuje się też częściowo nast. dzieło B.: Adparatus ad Historiam Hungariae (Posonii 1735), w którym wydrukowano również elogium dla Davida Frölicha oraz łac. tłumaczenie rozprawy niem. tego ostatniego z 1641 o Niemcach spiskich i siedmiogrodzkich. Drugi tom tego dzieła B. ukazał się w 1746.Opisy kolejnych (ale nie wszystkich) komitatów węg. ukazały się w wielkim nie ukończonym dziele B.: Notitia Hungariae novae historico geographica (Viennae 1735-42, t. 1-4). W t. 2 (1736) jest opisany m.in. komitat lipt. wraz z jego górami, także Tatry Lipt. łącznie z Mięguszowiecką Doliną i jej otoczeniem. Opis Tatr Lipt. w dziele B. jest najwcześniejszym jaki ukazał się w druku (opis Georga Buchholtza sen. jest starszy, ale wydano go znacznie później).

Fragment tatrz. z powyższego dzieła B. w tłumaczeniu niem. opublikował Teodor Posewitz pt. Die erste Beschreibung der Liptauer Tátra ("Karp. Post" 1900 i odb.), a fragment dotyczący tylko Tatr Wys. od Liptowskich Kop do Mięguszowieckiej Doliny w dość swobodnym słow. przekładzie dał Ivan Houdek w swej pracy: Matej Bel o Liptovských Tatrách ("Sbor. Prác TNP" 1959 i odb.), natomiast pełne słow. tłumaczenie owego opisu Liptowa i jego gór (m.in. całe Tatry Lipt.) ukazało się w książce Matej Bel, slovenský geograf (Br. 1984).

Sporządzone przez B. opisy niektórych komitatów (m.in. orawskiego) zachowały się tylko w rękopisie (znajdowały się w bibliotece arcybiskupiej w Ostrzyhomiu, obecnie w Węg. Muzeum Nar. w Budapeszcie). Sporo wiadomości o Tatrach i Podtatrzu dał B. również w swym podręczniku Compendium Hungariae geographicum (Posonii 1753 i dalsze wyd.: 1767, 1777, 1779, 1792), a także w in. swych pracach.

Pisząc swe dzieła B. opierał się na własnych badaniach oraz na materiałach rękopiśmiennych czy informacjach in. badaczy, zwł. - gdy chodzi o Tatry i Podtatrze - G. Buchholtza jun., a także Istvána Berzeviczyego, Georga Bohuscha i Jakoba Kraya jun., natomiast Daniel Fischer odmówił współpracy.