Jaworzyna Spiska

Wioska po pn. stronie Tatr Wys ., a u zach. krańca Tatr Biel ., u wylotu Jaworowej Doliny , przy szosie wiodącej z Zakopanego przez Łysą Polanę do słow. uzdrowisk na pd. stokach Tatr . Administracyjnie od 1960 wchodzi w skład gminy Zdziar (do 1894 Jaworzyna wchodziła w skład Jurgowa ). Mieszk. 306 w 1961.

Jaworzyna Spiska lub krótko Jaworzyna; J.S. leżała w granicach Węgier do 1918, potem toczył się spór między Polską a Czechosłowacją o tereny orawskie, spiskie i tatrz., m.in. o J.S.; spór zakończył się w 1920 postanowieniem Rady Ambasadorów, przyznającym m.in. Jaworzynę Spiską państwu czechosłowackiemu. Następnie aż do 1924 toczyły się rokowania między Polską a Czechosłowacją o dobrowolną wymianę tej wsi wraz z Tatrami Jaw . za Kacwin i Niedzicę, przyznane Polsce, ale do zamiany nie doszło.

W 1938-39 Jaworzyna na podstawie umowy pol.-słow. należała do Polski, ale tylko do 1 IX 1939, gdy została zajęta przez wojska niem. i następnie przekazana przez Niemców republice słowackiej.

Od 1945 do końca 1992 Jaworzyna i Tatry Jaw. znowu wchodziły w skład Czechosłowacji, a od 1 I 1993 są w Słowacji.

Same początki J.S. nie są dokładnie znane. Jej niezaludniony jeszcze obszar należał pierwotnie do państwa niedzickiego (tj. do dóbr Niedzickiego Zamku) lub do dóbr lendackich; jedne i drugie dobra od końca XVI w. do 1856 należały do rodziny magnackiej Horváth-Palocsay . W okresie tym na miejscu dzisiejszej J.S. powstało w poł. XVIII w. lub wcześniej najpierw małe sezonowe osiedle pasterskie górali jurgowskich, a następnie stale zamieszkały przysiółek Jurgowa. W 1759 bar. Ferenc Horváth-Palocsay założył tu huty i kuźnie żelaza, w związku z czym do osiedla napłynęła dalsza ludność, gł. z pobliskiego Jurgowa.W 1856 dobra Horváth-Palocsayów przeszły drogą spadku w posiadanie rodziny Salamonów i zostały po 1858 podzielone. Właścicielem części dóbr spiskich wraz z J.S. i Tatrami Jaw. stał się Aladár Salamon. W J.S. zbudował on dużą karczmę, która stała się ważną bazą dla turystów i naukowców udających się w Tatry. Zakład hutn. wydzierżawił (do 1864) Homolacsom z Zakopanego .

W 1879 od Salamona dobra jaworzyńskie kupił pruski książę, Christian Hohenlohe , który dokończył przebudowy zakładu hutn. na wytwórnię tektury oraz masy i wełny drzewnej (czynną do 1935), karczmę zlikwidował w 1880, postawił sobie w J.S. duży drewniany dwór (w 1884), a w Tatrach Jaw. założył wielki zwierzyniec do celów mysl.(» Zwierzyniec Jaworzyński ). Hohenlohe był fundatorem drewnianego kościołka w J.S. W 1926 zmarł Christian Hohenlohe, a jego spadkobierca, August Hohenlohe, w 1935 sprzedał dobra jaworzyńskie państwu czechosł., i od tego czasu turyści znowu mogli nocować w J.S. Od 1949 zarządza tym obszarem dyrekcja TANAPu , a J.S. jest zamieszkana przede wszystkim przez pracowników TANAPu. Koło dawnego dworu Hohenlohego postawiono w 1977 duży dom wczasowy, zamieniony potem w hotel.

---